Müsəlmanlar bu yeni sistemə çox tez alışmışdılar. Bu uyğunlaşma qısa bir zaman içərisində o qədər sürətli olmuşdur ki, bu gün belə buna heyrət etməmək mümkün deyil. Bununla yanaşı olaraq bu uyğunlaşmanın səbəbini, İslamiyyətin, o günün insanına aşıladığı ruh ilə, o insanın bu Dinə olan bağlılığında və bu bağlılığın səmimiyyətində axtarmaq lazımdır.
Yola cənnətdən başladım. Yer üzünü səyahətə çıxdım. Cənnətdən gəlib Cənnətə gedirəm. Yüküm əməldir. Yasaqlar olan cənnətdən yasaqlar olmayan cənnətə gedirəm. Bir ağac qadağasını pozarkən min qadağaları aşmaqla cəzalandırıldım. İndi bütün ağaclardan uzaq qaçıram. Bütün yasaqlara o qadağan olunmuş ağaca “baxdığım” kimi baxır, ona toxunmaqla Cənnətdən çıxarıldığımı xatırlayır, həmən uzaqlaşıram.
Müsəlmanlar bu yeni sistemə çox tez alışmışdılar. Bu uyğunlaşma qısa bir zaman içərisində o qədər sürətli olmuşdur ki, bu gün belə buna heyrət etməmək mümkün deyil. Bununla yanaşı olaraq bu uyğunlaşmanın səbəbini, İslamiyyətin, o günün insanına aşıladığı ruh ilə, o insanın bu Dinə olan bağlılığında və bu bağlılığın səmimiyyətində axtarmaq lazımdır.
Yola cənnətdən başladım. Yer üzünü səyahətə çıxdım. Cənnətdən gəlib Cənnətə gedirəm. Yüküm əməldir. Yasaqlar olan cənnətdən yasaqlar olmayan cənnətə gedirəm. Bir ağac qadağasını pozarkən min qadağaları aşmaqla cəzalandırıldım. İndi bütün ağaclardan uzaq qaçıram. Bütün yasaqlara o qadağan olunmuş ağaca “baxdığım” kimi baxır, ona toxunmaqla Cənnətdən çıxarıldığımı xatırlayır, həmən uzaqlaşıram.
Biz ümüd karvanıyıq. Ümüd karvanı olduğumuz üçün bir-birimizə “Duha” və “İnşirah” surələri olmaq istəyən insanlarıq. Biz sadəcə bir-birimizə deyil, bütün insanlığa ümüd olmaq istəyənlərik. Biz Rəbbimin ümüdünü qırmaqdansa yer üzündəki varlığımızın yox olmasını seçmişik. Biz bir-birimizin ümüdü olmuşuq. Ümüdümüz imandır - demişik.
Rəbbimiz bizə vicdan verib, vicdanımız bizə doğrunu və yanlışı göstərir. İmam Cəfər Sadiqin ifadəsi ilə desək "Vicdan daxilimdəki peyğəmbər, peyğəmbər məndən kənardakı vicdandır". Vicdanın səsini dinləyə bilməyimiz, onun varlığı Allahın quluq etməyimiz üçün kifayət idi. Lakin Allahın lütfü genişdir. O, vicdanla yanaşı bizə ağıl da, iradə də verdi.
Geniş yayılmış dini zehniyyətə görə, Firon “iman etməmənin” tipik xarakteridir. Çünki Musa ona həqayiqi-imaniyyəni (iman həqiqətlərini) gətirmiş, fəqət o, imana yaxın gəlməmişdir. Ömrü boyunca imana gəlməmiş, ən axırda boğularkən, “son dədiqə imanı” izhar etsə də qəbul edilməmişdir.
Üzüldüyümüz zaman Allahın ən böyük olduğunu xatırlayıb təsəlli tapırıq. Ondan ayrı bir səadət və fəlakət təsəvvür etmədiyimiz üçün səfa halında da, cəfa halında da “Allahu Əkbər!” deyirik. Təəccüb etdiyimiz zaman əslində bizi çaşdıran şeyin Allah üçün çox bəsit, adi bir şey olduğunu növbəti dəfə xatırlayırıq.
Daim düşüncəli idi. Susmağı danışmağından uzun çəkərdi. Lazımsız yerə danışmazdı. Danışarkən nə həddindən artıq, nə də əksik söz işlədərdi. Dünya işləri üçün heç özündən çıxmazdı. Öz mənafeyi üçün əsla hirslənməz və qisas almazdı. Pis söz söyləməzdi. Bağışlamaqda səmimi idi, intiqam almazdı.
Bu fani dünyada nə əbədidir ki, səndən də ömür boyu bizimlə qalmanı istəyək? Nə vaxtsa bitəcək bütün nemətlər kimi sən də bitib gedirsən, ey RAMAZAN! Nə həddimizə sənə "dur, getmə" - deyək… Hələ səndən doymadıq, doya-doya ibadətlərimizi, tövbələrimizi, dualarımızı sığdıra bilmədik sənə, bir az da qal - deyək. Həddimizmi var?
“Əgər siz Allaha haqqı ilə təvəkkül etsəniz sizlərə quşlara rizq verdiyi kimi rizq verərdi – sabah evinizdən ac çıxar, axşam tox dönərdiniz.”
»
Müsəlmanlar bu yeni sistemə çox tez alışmışdılar. Bu uyğunlaşma qısa bir zaman içərisində o qədər sürətli olmuşdur ki, bu gün belə buna heyrət etməmək mümkün deyil. Bununla yanaşı olaraq bu uyğunlaşmanın səbəbini, İslamiyyətin, o günün insanına aşıladığı ruh ilə, o insanın bu Dinə olan bağlılığında və bu bağlılığın səmimiyyətində axtarmaq lazımdır. 
Yola cənnətdən başladım. Yer üzünü səyahətə çıxdım. Cənnətdən gəlib Cənnətə gedirəm. Yüküm əməldir. Yasaqlar olan cənnətdən yasaqlar olmayan cənnətə gedirəm. Bir ağac qadağasını pozarkən min qadağaları aşmaqla cəzalandırıldım. İndi bütün ağaclardan uzaq qaçıram. Bütün yasaqlara o qadağan olunmuş ağaca “baxdığım” kimi baxır, ona toxunmaqla Cənnətdən çıxarıldığımı xatırlayır, həmən uzaqlaşıram. 
Biz ümüd karvanıyıq. Ümüd karvanı olduğumuz üçün bir-birimizə “Duha” və “İnşirah” surələri olmaq istəyən insanlarıq. Biz sadəcə bir-birimizə deyil, bütün insanlığa ümüd olmaq istəyənlərik. Biz Rəbbimin ümüdünü qırmaqdansa yer üzündəki varlığımızın yox olmasını seçmişik. Biz bir-birimizin ümüdü olmuşuq. Ümüdümüz imandır - demişik. 
Rəbbimiz bizə vicdan verib, vicdanımız bizə doğrunu və yanlışı göstərir. İmam Cəfər Sadiqin ifadəsi ilə desək "Vicdan daxilimdəki peyğəmbər, peyğəmbər məndən kənardakı vicdandır". Vicdanın səsini dinləyə bilməyimiz, onun varlığı Allahın quluq etməyimiz üçün kifayət idi. Lakin Allahın lütfü genişdir. O, vicdanla yanaşı bizə ağıl da, iradə də verdi. 
Geniş yayılmış dini zehniyyətə görə, Firon “iman etməmənin” tipik xarakteridir. Çünki Musa ona həqayiqi-imaniyyəni (iman həqiqətlərini) gətirmiş, fəqət o, imana yaxın gəlməmişdir. Ömrü boyunca imana gəlməmiş, ən axırda boğularkən, “son dədiqə imanı” izhar etsə də qəbul edilməmişdir. 
Üzüldüyümüz zaman Allahın ən böyük olduğunu xatırlayıb təsəlli tapırıq. Ondan ayrı bir səadət və fəlakət təsəvvür etmədiyimiz üçün səfa halında da, cəfa halında da “Allahu Əkbər!” deyirik. Təəccüb etdiyimiz zaman əslində bizi çaşdıran şeyin Allah üçün çox bəsit, adi bir şey olduğunu növbəti dəfə xatırlayırıq. 
Bu fani dünyada nə əbədidir ki, səndən də ömür boyu bizimlə qalmanı istəyək? Nə vaxtsa bitəcək bütün nemətlər kimi sən də bitib gedirsən, ey RAMAZAN! Nə həddimizə sənə "dur, getmə" - deyək… Hələ səndən doymadıq, doya-doya ibadətlərimizi, tövbələrimizi, dualarımızı sığdıra bilmədik sənə, bir az da qal - deyək. Həddimizmi var? 
