O müqəddəs torpaqlara gedən hər kəs Hacər olur, Səfa-Mərvə arasında su axtarır. İllərin onun üzərində buraxdığı hisini, kirini, pasını təmizləmək üçün “zəm-zəm” axtarışına çıxır. Bəzən o su “göz yaşı” olur, üzündən qəlbinə axır, zəm-zəmə qarışır... Bütün günahlarını o göz yaşı yuyur, "Hacər" olub günahdan savaba hicrət edir. Bəzən o su “alın təri” olur. Ümmətin yükünü çəkən, dərdinə yüklənən insanların alın təri..

Şeytanların bağlandığı, mələklərin dua etdiyi bu ayda hər kəs özünü daha yaxşı tanımağa başladı. Dünən etmədiyi gözəl əməllərində, axsatdığı nafilə ibadətlərində şeytanı günahlandırırdısa, bu gün özü ilə baş-başa qaldığında günahlandırmağa kimsəni tapa bilmədi. Ramazan hər kəsin önündə güzgü oldu. Bizə-bizi göstərdi. Kim olduğumuzu, kim olmaq istədiyimiz anlatdı.

O müqəddəs torpaqlara gedən hər kəs Hacər olur, Səfa-Mərvə arasında su axtarır. İllərin onun üzərində buraxdığı hisini, kirini, pasını təmizləmək üçün “zəm-zəm” axtarışına çıxır. Bəzən o su “göz yaşı” olur, üzündən qəlbinə axır, zəm-zəmə qarışır... Bütün günahlarını o göz yaşı yuyur, "Hacər" olub günahdan savaba hicrət edir. Bəzən o su “alın təri” olur. Ümmətin yükünü çəkən, dərdinə yüklənən insanların alın təri..

Şeytanların bağlandığı, mələklərin dua etdiyi bu ayda hər kəs özünü daha yaxşı tanımağa başladı. Dünən etmədiyi gözəl əməllərində, axsatdığı nafilə ibadətlərində şeytanı günahlandırırdısa, bu gün özü ilə baş-başa qaldığında günahlandırmağa kimsəni tapa bilmədi. Ramazan hər kəsin önündə güzgü oldu. Bizə-bizi göstərdi. Kim olduğumuzu, kim olmaq istədiyimiz anlatdı.

İnancınıza küfr edilən, lağa qoyulan yerlərdə dayanmayın. Allahın kitabında bildirildiyi kimi o məclisi protest edin. Siz də başqalarının inancına küfr etməyin. İnsanlar ya dində qardaşınız, ya da insanlıqda yoldaşınızdır. Dində qardaşınız olanla əqidə və insaniyyət kimi iki bağınız, olmayanla yalnız insaniyyət bağınız var. Bu bağlar möhtərəmdir. Onlara ehtiram göstərin. Elə edin ki, əqidənizin düşmənləri belə sizin insaniyyətinizi təqdir etmək məcburiyyətində qalsın.

Biz hər kəsin bir qəlbə sahib olduğunu zənn edirdik. Halbuki Quran köksündə “qan emal edən” bir orqan daşıyan hər kəsi “qəlb sahibi” hesab etmir. Ondan heyvanlarda da var. Hətta həcm etibarı ilə daha böyük. Daha çox qan emal edir. Fəqət Quran onları muxatibi hesab etmir...

Əlbəttə onu qədir-qiymət gecəsində Biz endirməyə [başlamışıq]. O qədir-qiymət gecəsinin nə olduğunu bilirsənmi? O qədir-qiymət gecəsi, min aydan daha xeyirlidir. Mələklər, vəhiylə bərabər o gecə enməyə davam edərlər, Rəblərinin izni ilə, həyatın hər sahəsinə aid tərifsiz bir səadətin [formullarını gətirərlər], bu hal, şəfəq doğana qədər davam edər.

Ramazanın son on günündə gecə və gündüz bir məsciddə qalaraq ibadət etməyə itiqaf deyilir. Bu kəlməyə lüğətlərdə həbs etmək, bir yerə yerləşmək, oraya bağlanıb qalmaq mənaları verilir. Bir fiqh termini kimi isə ibadət məqsədi ilə bir məsciddə müəyyən qaydalara riayət edib qalmağı ifadə edir. Yəni Ramazan ayında itiqafa çəkilmək sünnətdir.

Son vəhy, Məkkədə, Hira dağında bir Ramazan gecəsi nazil olmağa başlamışdı. Biz möminlər vəhyin doğum ayı olduğu üçün Ramazanı “ayların sultanı” hesab etmişik. Çünki o, “sözlərin sultanı” olan vəhyin insanoğlunun qaralan üfüqünü aydınladan aydır. O halda Ramazan əslində Quran ayıdır və bu ay bütün müqəddəsliyini vəhydən alır. Ona görə də Ramazan, Quranla bütünləşmə ayı olmalıdır. Quran sadəcə əlimizdə və dilimizdə deyil, ürəyimizdə, ağlımızda, hər şeydən də əvvəl həyatımızda olmalıdır.

İbadətlər qulun Allaha ismarladığı məktublara bənzəyər. İbadətlərlə qeyri-ciddi münasibət quran, onların ruhuna nüfuz etməyən və ibadətin öz ruhuna nüfuz etməsini təmin etməyən, sanki Allaha içi boş olan bir zərf göndərir. Əlbəttə, bu da bir şeydir və heç yoxdan yaxşıdır. Amma eyni zamanda da qeyri ciddiliyin əlamətidir. Yaxşılıq etdiyiniz birindən məktub aldığınızı düşünün; zərfin içi boş çıxsa nə fikirləşərsiniz?