“Ey insan! Allahdan heç bir şeyi gizləyə bilməzsən! Yer üzünü param-parça edib altını üstünə çevirən Allahı aldada bilməzsən! Yer üzünü danışdırıb ona həqiqəti söylədən Allahın gücünü düşün! Əgər bunu düşünsən anlayarsan ki: “Kim zərrə qədər yaxşılıq edərsə onu görəcəkdir. Kim də zərrə qədər pislik eləsə onu görəcək.”
Hz. Ömər hilafətə gəldikdən sonra Hz. Əbu Bəkirin düşündüyü kimi xasiyyət etibarı ilə çox yumuşalmış, həlimləşmişdir. O, Dövlətin pulunun ona deyil, ümmətə aid olduğunu bilirdi. Buna görə də sıravi bir insanın yediyindən az yeyir, onların geyindiklərindən daha sadə geyinirdi. Və onun bu davranışı sadəcə müsəlmanları deyil, müsəlman olmayanları da təəccübləndirirdi
Abbasilərin beşinci xəlifəsi Harun ər-Rəşid sarayının bağçasındakı bir gül kolunu çox sevirmiş. Bu gülə xüsusi qulluq etməsi üçün bağbanına əmr verir: Bağçaya hər gəldiyimdə bu gülə baxaraq dincəlirən, ona yaxşı bax, tez-tez sula, gözün üstündə olsun. Bağban xəlifənin əmrinə tabe olar, gülə qarşı çox diqqətli davranmağa çalışar. Amma bir gün bağçaya girəndə bir bülbülün o gülün bütün yarpaqlarını qırıb tökdüyünü, özünü də dəlik-deşik etdiyini görüb qaçaraq xəlifənin yanına gedər.
Dini yalanlamaq hesabdan qaçmaq təşəbbüsüdür. Bizə görə bu “inkarçı insandır” çünki din kəlməsinin “hesab və qarşılıq” mənası da var. Bu halda sözü gedən yalanlama axirətdəki hesab ehtimalıdır. Çünki bir sonrakı ayədə Allahın hökm verməsi sadəcə dünya ilə məhdudlaşmır, eyni zamanda axirəti də ehtiva edir. Ən gözəl biçimdə yaradılmasına rəğmən əgər insan Allahı inkar edib, Onun göndərdiyi dini və ya axirətdəki hesabı yalanlayırsa bu dəfə axirətdə Allahın hökm verən sifəti ilə baş-başa qalacağı ona xatırladılır.
Məzar bir tarixdir. Məzar bir kitabdır. Məzar bir ibrət lövhəsidir. İnsanın qəlbinin gözüylə baxa bilməsi kifayətdir ki, qəbirləri ruhuyla İdrak edə bilsin. Məzar tərbiyə ocağıdır. Məzar haqq-hesab məkanıdır. Məzarlar vəhyə görə və axirət hesabı ilə məqsədəuyğun qərarların alına biləcəyi, incə duyğuların Quran və sünnə ilə qiymətləndiriləcəyi əsl yerlərdir. Məzarlar mənasını və həyat qayəsini itirən şəhərlərin və insanların yanında, ən diri, ən canlı, ən mənalı şəhərlərdir.
"Əgər getdiyiniz mühit və getdiyiniz cəmiyyət İslami deyilsə o mühitə və o cəmiyyətə uymayın. Getdiyiniz mühiti və daxil olduğunuz cəmiyyəti şəxsi inanclarınıza uydurun. Getdiyiniz yerə inancınızı da özünüzlə bərabər aparın. Şəxsi dəyərlərinizə uyğun bir çevrə yaratmasanız, başqaları sizin adınıza, sizin dəyərlərinizlə daban-dabana zidd bir çevrə yaradacaqlar.
Allah kəlməsinin lüğəti kökünə aid olan bütün kəlmələrin ortaq mənası var: Sevgi. Məhz buna görə də varlığın yeganə yaradıcısı yaratdığını sevgi ilə yaratmışdır. Sevgi yaradılışın sirri, var oluşun səbəbidir. O sevdiyi üçün var etmiş, biz isə var olanı sevmişik. O sevincə varlıq var olmuş, biz isə yalnız var olduqdan sonra sevə bilmişik.
Bu surə, “bürclər” mənasına gələn adını ilk ayəsindən alır. Məzmunundan da göründüyü kimi möminlərə edilən işgəncənin başladığı bir zaman kəsiyində nazil olmuşdur. Nübuvətin 4-cü və ya 5-ci ilində nazil olduğu təxmin edilir. Surə əl-Mufassalu’t Tival deyilən “qısa surələrin qismən uzun olanları”nın sonuncusudur.
Həzrəti Peyğəmbərin orucu bədənin nəzarət altına alınıb ruhun azadlığını artırmağı təmin etmək üçün idi. Bu şəkildə ağıl, idrak, təsəvvür daha da aktivləşirdi. Çünki orucun məqsədi düşünən ağlı formalaşdırmaq idi. Beləliklə də insan vəhyə, vəhyin mesajına hazır olacaqdı. Vəhyi sözlərin sultanı olaraq qarşılayacaq və taxta oturdacaqdı. Yəni qəlbin taxtında vəhy oturacaq, əmrləri o verəcəkdi. Əl-ayaq, dil-dodaq, göz-qulaq kimi bədən ölkəsinin əyalətləri də bu əmrlərə itaət edəcək, bu əmrləri icra edəcəkdilər. Beləcə insanın Allaha təslimiyyəti tamamlanacaqdı.
Rəcəb və Şaban ayları, rəhmət ayı olan Ramazanı qarşılayan aylar olub Ramazan ayının müjdəçisidir. Dinimizdə ayrı bir dəyəri olan üç ayların müsəlmanlarda insani xüsusiyyətlərin kamilləşməsi və iradənin nəzarət altına alınması barəsindəki rolu danılmazdır. Çünki Rəcəb və Şaban aylarının bolluğundan və bu aylarda olan Mirac gecəsinin rəhmətindən istifadə edən bir müsəlman Ramazan ayında özünü hər cür pislikdən uzaq tutar və insani xüsusiyyətlərinin artmasına cəhd göstərər. Nəhayət Qədr gecəsindəki ibadət və tövbəsi ilə mənəvi həzzə çatar.
»
“Ey insan! Allahdan heç bir şeyi gizləyə bilməzsən! Yer üzünü param-parça edib altını üstünə çevirən Allahı aldada bilməzsən! Yer üzünü danışdırıb ona həqiqəti söylədən Allahın gücünü düşün! Əgər bunu düşünsən anlayarsan ki: “Kim zərrə qədər yaxşılıq edərsə onu görəcəkdir. Kim də zərrə qədər pislik eləsə onu görəcək.” 
Hz. Ömər hilafətə gəldikdən sonra Hz. Əbu Bəkirin düşündüyü kimi xasiyyət etibarı ilə çox yumuşalmış, həlimləşmişdir. O, Dövlətin pulunun ona deyil, ümmətə aid olduğunu bilirdi. Buna görə də sıravi bir insanın yediyindən az yeyir, onların geyindiklərindən daha sadə geyinirdi. Və onun bu davranışı sadəcə müsəlmanları deyil, müsəlman olmayanları da təəccübləndirirdi 
Abbasilərin beşinci xəlifəsi Harun ər-Rəşid sarayının bağçasındakı bir gül kolunu çox sevirmiş. Bu gülə xüsusi qulluq etməsi üçün bağbanına əmr verir: Bağçaya hər gəldiyimdə bu gülə baxaraq dincəlirən, ona yaxşı bax, tez-tez sula, gözün üstündə olsun. Bağban xəlifənin əmrinə tabe olar, gülə qarşı çox diqqətli davranmağa çalışar. Amma bir gün bağçaya girəndə bir bülbülün o gülün bütün yarpaqlarını qırıb tökdüyünü, özünü də dəlik-deşik etdiyini görüb qaçaraq xəlifənin yanına gedər. 
Dini yalanlamaq hesabdan qaçmaq təşəbbüsüdür. Bizə görə bu “inkarçı insandır” çünki din kəlməsinin “hesab və qarşılıq” mənası da var. Bu halda sözü gedən yalanlama axirətdəki hesab ehtimalıdır. Çünki bir sonrakı ayədə Allahın hökm verməsi sadəcə dünya ilə məhdudlaşmır, eyni zamanda axirəti də ehtiva edir. Ən gözəl biçimdə yaradılmasına rəğmən əgər insan Allahı inkar edib, Onun göndərdiyi dini və ya axirətdəki hesabı yalanlayırsa bu dəfə axirətdə Allahın hökm verən sifəti ilə baş-başa qalacağı ona xatırladılır. 
Məzar bir tarixdir. Məzar bir kitabdır. Məzar bir ibrət lövhəsidir. İnsanın qəlbinin gözüylə baxa bilməsi kifayətdir ki, qəbirləri ruhuyla İdrak edə bilsin. Məzar tərbiyə ocağıdır. Məzar haqq-hesab məkanıdır. Məzarlar vəhyə görə və axirət hesabı ilə məqsədəuyğun qərarların alına biləcəyi, incə duyğuların Quran və sünnə ilə qiymətləndiriləcəyi əsl yerlərdir. Məzarlar mənasını və həyat qayəsini itirən şəhərlərin və insanların yanında, ən diri, ən canlı, ən mənalı şəhərlərdir. 
"Əgər getdiyiniz mühit və getdiyiniz cəmiyyət İslami deyilsə o mühitə və o cəmiyyətə uymayın. Getdiyiniz mühiti və daxil olduğunuz cəmiyyəti şəxsi inanclarınıza uydurun. Getdiyiniz yerə inancınızı da özünüzlə bərabər aparın. Şəxsi dəyərlərinizə uyğun bir çevrə yaratmasanız, başqaları sizin adınıza, sizin dəyərlərinizlə daban-dabana zidd bir çevrə yaradacaqlar. 
Allah kəlməsinin lüğəti kökünə aid olan bütün kəlmələrin ortaq mənası var: Sevgi. Məhz buna görə də varlığın yeganə yaradıcısı yaratdığını sevgi ilə yaratmışdır. Sevgi yaradılışın sirri, var oluşun səbəbidir. O sevdiyi üçün var etmiş, biz isə var olanı sevmişik. O sevincə varlıq var olmuş, biz isə yalnız var olduqdan sonra sevə bilmişik. 
Bu surə, “bürclər” mənasına gələn adını ilk ayəsindən alır. Məzmunundan da göründüyü kimi möminlərə edilən işgəncənin başladığı bir zaman kəsiyində nazil olmuşdur. Nübuvətin 4-cü və ya 5-ci ilində nazil olduğu təxmin edilir. Surə əl-Mufassalu’t Tival deyilən “qısa surələrin qismən uzun olanları”nın sonuncusudur. 
Həzrəti Peyğəmbərin orucu bədənin nəzarət altına alınıb ruhun azadlığını artırmağı təmin etmək üçün idi. Bu şəkildə ağıl, idrak, təsəvvür daha da aktivləşirdi. Çünki orucun məqsədi düşünən ağlı formalaşdırmaq idi. Beləliklə də insan vəhyə, vəhyin mesajına hazır olacaqdı. Vəhyi sözlərin sultanı olaraq qarşılayacaq və taxta oturdacaqdı. Yəni qəlbin taxtında vəhy oturacaq, əmrləri o verəcəkdi. Əl-ayaq, dil-dodaq, göz-qulaq kimi bədən ölkəsinin əyalətləri də bu əmrlərə itaət edəcək, bu əmrləri icra edəcəkdilər. Beləcə insanın Allaha təslimiyyəti tamamlanacaqdı. 
Rəcəb və Şaban ayları, rəhmət ayı olan Ramazanı qarşılayan aylar olub Ramazan ayının müjdəçisidir. Dinimizdə ayrı bir dəyəri olan üç ayların müsəlmanlarda insani xüsusiyyətlərin kamilləşməsi və iradənin nəzarət altına alınması barəsindəki rolu danılmazdır. Çünki Rəcəb və Şaban aylarının bolluğundan və bu aylarda olan Mirac gecəsinin rəhmətindən istifadə edən bir müsəlman Ramazan ayında özünü hər cür pislikdən uzaq tutar və insani xüsusiyyətlərinin artmasına cəhd göstərər. Nəhayət Qədr gecəsindəki ibadət və tövbəsi ilə mənəvi həzzə çatar. 
