Bəşər övladına təbiəti etibarilə yaxşı və pis əməl sahibi olmaq, günaha yol vermək, həmçinin, yaxşılıqdan sonra minnət qoymaq, başqasının yaxşı əməllərini onun bircə pis hərəkətindən dolayı unutmaq kimi xüsusiyyətlər də xasdır. Mələklərdən fərqli şəkildə nəfs, dərketmə və düşünmə qabiliyyəti ilə təchiz edilən insan bütün bu xüsusiyyətlərini yaradıldığı torpaqdakı münbitlik, şoranlıq, sərtlik kimi özündə əks etdirir:

Allah hər Rəsulunu sınadı. “Sınanmadan cənnətə girəcəyinizimi sandınız?“ deyərək bizə də xəbərdarlıq etdi. Ey iman edənlər! Sınanacaqsınız… Rəsullarımı sınadığım kimi sizi də sınayacam; xəstəliklə, sərvət və iqtidarla, övladla, Züleyxalarla…

Lazım gələndə qardaşının saçını – saqqalı yolub qövmünün azma səbəbini araşdıracaqsan. Musa olub azan qövmünü 40 il səhralarda süründürəcəksən. Korlarla, ölülərlə bir məmləkətdə yaşadığında İsa olacaqsan. Kor gözlərə məlhəm, ölü qəlblərə çarə tapacaqsan.

Əxlaqın müxtəlif tərifləri mövcud olmaqla bərabər bu fərqli təriflərin ortaq xüsusiyyətləri də vardır:
Əxlaq, insanın özü ilə, insanlarla və ümumilikdə bütün canlı aləmlə münasibət və davranışlarını ehtiva edən dəyərlər bütünü, hər hansı bir cəmiyyətdə gözlənilməli qaydalar, həyata keçirilməli iş və vəzifələr, bir sözlə, cəmiyyət üçün yararlı bütün davranışlardır.

Peyğəmbərlər tarixinə nəzər saldıqda hər peyğəmbərə öz ümmətini imana gətirməsi üçün müəyyən möcüzələrin və digər insanlarda müşahidə olunmayan bəzi üstünlüklərin verildiyini görürük. Məsələn, İsa peyğəmbərə (əleyhissəlam) müxtəlif zöhrəvi xəstəlikləri müalicə etmək, korların gözünə nur gətirə bilmək möcüzəsi verildiyi halda, Musa peyğəmbərə sehrbazlığın yayıldığı bir cəmiyyətdə əsanı əjdahaya çevirmə bacarığı, eləcə də bəlağətli danışıq qabiliyyəti, əsası ilə qeyri-adi şəkildə öz qövmü üçün su təmin etməsi qabiliyyəti , Allahın sonuncu elçisinə isə yaşadığı bəlağətli nitqin geniş yayıldığı cəmiyyətdə ərəbləri söz deməkdə aciz qoyan Qurani-Kərim verilmişdi.

Son illərdə beynəlxalq terrorizm və dini ekstremizm gurultusu, etnik təmizlənmənin artması, həmçinin milli dövlətlərin zəifləməsi fonunda təcavüzkar separatçı hərəkatların fəallaşması “tarixin sonu” barədə ideyaya inamı azaltmışdır. Mədəniyyətlərin vahid şəklə salınmasına, bazar münasibətlərinin və Qərb modelli açıq cəmiyyət dəyərlərinin hər yerdə yayılmasına çoxsaylı cəhdlər ənənəvi dəyərlərin simasında ciddi maneəyə rast gəldilər.

Bu gün hər bir uşaq ən pis şeyləri belə asanlıqla öyrənə bilər. Bunun qarşısını almaq mümkün deyil; ancaq burada əsas olan “yaxşılıq adına nə öyrədə bilərik?”sualına cavab tapa bilməkdir. Uşaq televiziyadan, internetdən, qəzetlərdən, jurnallardan, küçələrdən və ən əsası da məktəb yoldaşlarından (yanlış olanlardan) pislik adına nə varsa öyrənir. Pislik insanın nəfsinə daha xoş gəldiyindən və bədən üzvləriylə bütünlük təşkil etdiyindən öyrənmək daha asan və zövqlü olur.

Son zamanlar cəmiyyət üçün tibbi sosial problem olan zərərli vərdişlər (siqaret çəkmək, spirtli içki, uyuşdurucuların qəbulu və s.) sosial dezadaptasiya nəticəsində gənc nəslin sağlamlığında pisləşməyə doğru meyl qeyd olunur ki, bu da onlarda funksional imkanların, dəyərli yaradıcılıq fəaliyyətinin azalması, hərbi xidmətə yararsızların və əlillərin sayının artmasına səbəb olur. Sosial dezadaptasiya gənclər arasında bir sıra xəstəliklərin – narkomaniya, toksikomaniya, QİÇS, dəri – zöhrəvi və s. xəstəliklərin yayılmasına şərait yaradır.

Yolumuzun qarşısındakı maneələr bizi ümidsizliyə sövq etməməlidir. Necə ki, Peyğəmbərimiz heç vaxt ümidsizliyə düşməmişdir. Həzrəti Yunis sadəcə bir dəfə ümidsizliyə düşdü, onda da Allah onu xəbərdar etdi. Allah ümidsizliyə düşəndə bizləri də xəbərdar edir, lakin çox vaxt biz bunu başa düşə bilmirik. Həmçinin unutmamalıyıq ki, ümüdsüzlük maddi və mənəvi bütün tərəqqilərin qarşısındakı ən böyük əngəl, ən böyük maneədir.

Son nəfəs...
Heç bir zaman çətinlik çəkmədən aldığımız nəfəs bir gün ağırlaşır. İnsan ağır-ağır nəfəs almağa başlayır. Nəhayət ki, nəfəsin “qədrini” bilib, onu yersiz yerə tükətmək istəmir. Son nəfəs çox şirin olur. Ciyərlərinə qədər çəkmək istəyirsən. Amma nə isə sənə o nəfəsin dadını anlamağa mane olur. Nəfəsini xırıltı müşayət edir. Xırıltın yaşamağının isbatı olur...