Peygember namazi - muellif: Sheyx Albani (rehimullah)

[Afriya]

MÜQƏDDİMƏ

Bəndələrinə namazı vacib bilən, onu qılmağı və kamil şəkildə yerinə yetirməyi buyuran, uğuru və zəfəri ona əməl etməklə bağlayan, onu imanla küfr arasında səddə, əxlaqsızlıq və harama qarşı maneəyə çevirən Allaha həmd olsun!
Allah təalanın «…Sənə də Quranı nazil etdik ki, insanlara onlara göndəriləni (hökmləri, halal-haramı) izah edəsən…” (ən-Nəhl,44) deyib müraciət etdiyi Peyğəmbərimiz Məhəmmədə Allahın salavatı və salamı olsun! Allahın salavatı və salamı olmuş peyğəmbər bu vəzifəni tam şəkildə yerinə yetirdi, namazın insanlar üçün ən böyük vəzifələrdən olduğunu həm sözdə, həm də əməldə göstərdi. Bir dəfə Peyğəmbər (səllallahu aleyhi və səlləm- Ona və ailəsinə Allahın salavatı və salamı olsun!) hətta minbərdə qiyam və rüku ilə namaz icra edərək demişdir: «Bunu etdim ki, məni təqlid edəsiniz və mənim necə namaz qıldığımı öyrənəsiniz» (əl-Buxari və Müslim).
Namaz qılmaqda ondan nümunə götürməyi vacib bilərək demişdir: «Mənim necə namaz qılmağımı gördünüzmü, o cür də namaz qılın» (əl-Buxari, Müslim, Əhməd). Bizə belə bir müjdəni çatdırmışdır ki, onun kimi namaz qılanın cənnətə daxil olacağı barədə Allahın dərgahında vəd vardır və demişdir: «Qüdrət və Cəlal sahibi Allah beş dəfə namazı vacib bilmişdir; onların dəstəmazını, vaxtında icrasını, tam rükusunu, səcdəsini və itaətkarlıqla icrasını ən gözəl və ən yaxşı iş hesab etmişdir. Bu qaydalara əməl edənin məqfirət qazanması barədə Allahın vədi vardır. Bunu etməyən Allahdan belə vəd qazana bilməz. Allah istəsə,onu bağışlar, istəsə, cəzalandırar» (Əbu Davud, «Səhih» 451 və 1276-cı hədislər).
Peyğəmbərin –səllallahu aleyhi və səlləm- ibadətini, namazını, kəlamlarını, əməllərini bizə çatdıran, yalnız onları özlərinə, ardıcıllarına, davamçılarına və qiyamət gününədək onların yolunu tutanlara məzhəb və nümunə edən mömin və pak ailəsinə və əshabələrinə də salavat və salam olsun!
Hafiz əl-Munzirinin (rahmətulahi aleyh- Allah ona rəhmət etsin!) «Tərğib-tərhib» kitabından namaz fəslini bəzi qardaşlarımla dörd il bundan qabaq oxuyub qurtarandan sonra namazın İslamdakı yeri, onu gözəl tərzdə icra edənin qazandığı əcr, kəramət və fəziləti hamımıza aydın oldu. Bu, Peyğəmbərin –səllallahu aleyhi və səlləm- namazına yaxınlıq və ya uzaqlıq dərəcələrinə görə fərqlənə bilər. O bu barədə buyurur: «Bəndə namaz qılarkən savabın (necə qımasından asılı olaraq) yalnız onda biri, doqquzda biri, səkkizdə biri, beşdə biri, dörddə biri, üçdə biri və yarısı qədər savab qazanar» (Səhih hədisdir. İbn Mübarək, «əz-Zühd,(10/21/1-2),Əbu Davud və ən-Nəsai «Səhih», 761-ci yaxşı hədis).
Buna görə də mən qardaşlarımı xəbərdar edirəm ki, əgər biz namazı düzgün qılmaq istyiriksə, onda Peyğəmbər –səllallahu aleyhi və səlləm- tərəfindən namazın icra tərzini, onun vacib cəhətlərini, tərkibini, dualarını və zikrlərini bilməli və bütün bunları əməli olaraq yerinə yetirməliyik. Yalnız bu halda namazımızın bizi qəbahət və küfrdən xilas edəcəyinə, onun gətirdiyi savab və əcrin bizə qismət olacağına əmin ola bilərik.
Adamların əksəriyyəti, o cümlədən alimlərin çoxu müəyyən bir məzhəbi rəhbər tutduqarı üçün bütün bunları tam şəkildə bilməsi çətindir. Pak sünnə yoluna xidmət edən hər bir şəxs- istər müsəlman hüququ (fiqh), istərsə də hədis elmilə məşğul olan olsun- bilir ki, hər bir məzhəbin yalnız onun özünə məxsus olan qaydaları var və onların hamısında elə kəlamlar və əməllər vardır ki, bunları heç cürə Peyğəmbərə –səllallahu aeyhi və alihi və səlləm- şamil etmək olmaz. Bu fikirlərə daha çox sonrakı dövr alimlərinin əsərlərində rast gəlmək olar. Onlar çox zaman bunu Peyğəmbərə –səllallahu aleyhi və səlləm-şamil etməyə çalışmışlar. Buna görə də hədis alimləri Allah onlardan razı olsun hədis kitabları yazıb onlardan səhih, zəif və yaxşı hesab edilən hədisləri müəyyənləşdirdilər. Bu kitablardan aşağıdakıları göstərmək olar: «Əl-inayə bi mərifəti əhadis əl-hidayə» və «Ət-turuq vəl vəsail fi təxric əhadis xulasə əd-dəlail». Hər iki kitab Şeyx Abdul-Qadir Məhəmməd əl-Quraşı əl-Hənəfiyə məxsusdur. Həmçinin Hafiz İbn Həcər əl-Əsqalaninin «Əd-dirəyə» və «Təlxis əl-Həbir fi Təxrici əhadisi ər-Rafi əl-kəbir» və başqa çoxsaylı əsərləri göstərmək olar.

[Afriya]

KİTABIN YAZILMASI SƏBƏBİ

Bu mövzuda tam əhatəli bir əsərə rast gəlmədiyim üçün öz ibadətlərini Peyğəmbərin –səllallahu aleyhi və səlləm- yoluna uyğun etmək istəyən müsəlman qardaşlarım üçün imkan daxilində təkbirdən təslimədək Peyğəmbərin –səllallahu aleyhi və səlləm- namazı ilə bağlı hər şeyi əhatə edən bir kitab yazmağı özümə vacib bildim. Elə bir kitab ki, Peyğəmbəri –səllallahu aleyhi və səlləm- sidq ürəklə sevən, onun «Mənim necə namaz qıldığımı görmüsünüz, elə namaz qılın» əmrini gerçəkləşdirmək istəyənlərin işini asanlaşdırmış olsun.
Bu görə də qollarımı çırmayıb bu məsələ ilə bağlı müxtəlif hədis kitablarını araşdırdım. Nəticədə indi sizə təqdim olunan bu əsər meydana çıxdı. Şərəfli hədis qaydaları və əsaslarına uyğun olaraq peyğəmbər hədislərindən yalnız sənədi sübut olunmuş hədisləri burada qeyd edəcəyimə söz verdim. Çünki mənim etiqadıma görə, sənədinin doğruluğu sübuta yetmiş hədis olan yerdə zəif hədisə ehtiyac yoxdur, çünki, zəif hədis zənndən başqa fayda verməz. Allah təalanın buyurduğu kimi: «… Zənn isə əsla həqiqət ola bilməz!” (ən-Nəcm, 28).
Peyğəmbər –səllallahu aleyhi və səlləm- buyurur: «Zəndən çəkinin! Çünki sözlərin ən yalanı zənlə deyilənidir» (əl-Buxari və Müslim). Allah təala bizə zənn əsasında ibadət etməyə icazə verməmiş, Peyğəmbər –səllallahu aleyhi və səlləm- bunu qadağan edərək demişldir: «Mənim barəmdə yalnız səhih hədisdən başqasından çəkinin». Əgər zəif hədisin rəvayəti qadağan edilirsə, deməli, ona əməl etmək də qadağan edilir.
Kitab iki hissədən ibarətdir: mətn və haşiyə. Mətnə hədislər və onunla bağlı fikirlər daxildir. Kitabda ardıcıllığı saxlamaq üçün mətnlərin hər birini öz yerində qoydum. Hədisləri sünnə kitablarında varid olduqları kimi dəyişdirmədən verdim.
Verilən hədisin bir neçə rəvayəti varsa, müəlliflik və digər qaydalara uyğun olaraq, başqa rəvayətdəki fərqli sözləri «başqa rəvayətdə» ifadəsi ilə bildirərək mətnə daxil etdim. Oxunuşu asanlaşdırmaq üçün bu mətnə daxil olan sözlərin hansı əshabədən nəql olunduğunu və bunu hansı hədis aliminin rəvayət etdiyini də qeyd etmədim.
İkinci hissə özlüyündə mətnin şərhidir. Hədis elminin qaydalarına riayət edərək verilmiş hədisləri dəqiqləşdirmiş, müxtəlif mənbələri tutuşdurmuş, müəyyən dəyişiklər aparmışam. Hədisin mənasına xələl gətirmədən müəyyən əlavələr də etmişəm. Əlavələri mötərizədə vermişəm. Əshabələrə məxsus rəvayətləri ayrıca vermişəm.
Daha sonra hədis alimlərinin mənsub olduğu məktəblər, (məzhəblər) haqqında danışıram. Onların fikirlərinin müzakirəsini açıram, əldə etdiyim nəticələri qeyd edirəm. Həmçinin Sünnədə verilməyən bəzi məsələlər barədə öz fikirlərimi irəli sürürəm. Əlbəttə, həmin məzhəbləri təfsilatı ilə tədqiq etmək bu kitabın mövzusuna daxil deyildir.
Kitabın hər iki hissəsini birgə nəşr etdirmək istədik. Lakin obyektiv səbəblərə görə birinci hissəsini ayrıca çapa verib onu belə adlandırdıq: «Sanki onu görürmüşsən kimi Peyğəmbərin (s.a.v.) namazı təkbirdən təslimədək”
Allah təaladan bu kitabı yalnız Onun razılığı üçün olan əməllərdən etməsini və onunla möminlərə fayda verməsini diləyirik. O, Eşidən və Cavab verəndir.

[Afriya]

KİTABIN METODU

Kitabın mövzusu Peyğəmbərin- səllallahu aleyhi və səlləm- namaz barədə göstərdiyi doğru yolun bəyan edilməsidir. Artıq yuxarıda qeyd etdiyimiz səbəbə görə müəyyən bir məzhəbdən asılı olmayıb istər qədim, istərsə də yeni dövr hədis ailmlərinin məzhəblərində olduğu kimi Peyğəmbər –səlllallahu aleyhi və alihi və səlləm- haqqında sübuta yetirilmiş hədislərə əsaslandıq.
Bu sözlər çox yerində deyilmişdir: «Hədis əhli Peyğəmbər əhlidir; onun özü ilə söhbət etməmişlər, lakin onun kəlamlarının daşıyıcısı olmuşlar.»
Buna görə də bu kitab, inşAllah, müxtəlif fiqh və hədis kitablarında verilən və mövzuya uyğun gələn hədislərin toplusu olacaqdır. Eyni zamanda heç bir kitabda və məzhəbdə öz əksini tapa bilməyən həqiqətlət də burada verilir. Buna əməl edən, inşAllah, Allahın doğru yola yönəltdiyi şəxs olacaqdır: «… Onların ixtilafda olduqları həqiqətə Onun izni ilə iman gətirənləri Allah doğru yola yönəltdi…” (əl-Bəqərə,213).
Səhih hədislərə əsaslanmaq metodunu rəhbər tutaraq onu bu kitaba tətbiq etdim və bunun digər əsərlərimin oxucular arasında geniş yayılacağına inanıram. Həm də bilirəm ki, bu heç də hamını razı salmayacaqdır. Onlardan bəziləri və ya çoxusu tənə və tənqid atəşini üstümə yağdıracaqdır.
Bununla mənə bir şey olmaz. Mən bilirəm ki, hamını razı salmaq heç də həmişə mümkün olmur. Ancaq: «Allahı qəzəbləndirməklə insanları razı salanı Allah insanlara möhtac edər» (ət-Tirmizinin rəvayəti. Səhih hədisdir).
Bu sözlər nə gözəl deyilmişdir:

Hündür bir dağdakı mağara içində olsam da,
Qartalın qanadları altında gizlənsəm də,
İnsanların tənəsindən qurtula bilmərəm.

Mən inanıram ki, bu, Allah təalanın möminlərə buyurduğu, peyğəmbərlər ağası Peyğəmbərimiz Məhəmmədin –səllalahu aleyhi və alihi və səlləm- göstərdiyi, əməlisaleh əshabələrin, ardıcılların, onlardan sonrakıların, o cümlədən müsəlmanların mənsub olduğu, dörd məzhəb imamlarının tutduğu ən döğru yoldur.
Hamı hədislərə əsaslanmağın vacibliyini qeyd edir, onlara müxalif olan kəlamları rədd etməyi tələb edir. Hər hansı bir kəlam, fikir nə qədər əzəmətli olursa-olsun, Peyğəmbərin- səllallahu aleyhi və səlləm- şəni daha ucadır, göstərdiyi yol daha doğrudur. Buna görə mən də onların hidayət yolunu seçdim, onların izi ilə getdim, onların hədislərə əsaslanmaq barədəki əmrlərini yerinə yetirdim. Bu əmrlər kitabın yazılma metodunu müəyyənləşdirdi və bu, ən doğru metoddur. Bu həm də kor-koranə təqliddən uzaqdır. Allah təalanın onların xeyirlə mükafatlandırmasını diləyirəm!

[Afriya]

İMAMLARIN SÜNNƏYƏ ƏMƏL ETMƏK VƏ ONA MÜXALİF OLAN SÖZLƏRİNİ TƏRK ETMƏK BARƏDƏ DEYİMLƏRİ


Bu yerdə rast gəldiyimiz deyimlərdən bəzilərini fayda üçün qeyd edəcəyik. Ola bilsin, bu, kor-koranə təqlid edənlərə bir moizə və xatırlatma olar. Bəziləri məzhəblərə və onlarda kök salmış fikirlərə elə bağlanmışlar ki, elə bil onlar göydən nazil olmuşlar. Qüdrət və Cəlal sahibi Allah buyurur: «Rəbbinizdən sizə nazil edənlərə (Qurana) tabe olun. Allahı qoyub başqa dostlara uymayın. Sizə öyüd-nəsihətə olduqca az qulaq asırsınız!” (əl-Əraf,3).

1. ƏBU HƏNİFƏ (Allah ona rəhmət eləsin!)

Bu alimlərin birincisi Əbu Hənifə ən-Numan bin Sabitdir (rəhmətullahi aleyh). Məsləkdaşlarının onun haqqında çox müxtəlif fikir və ifadələri bizə gəlib çatmışdır. Onların hamısının bir mənası vardır: hədisə əməl etmək, imamların ona müxalif olan fikirlərini təqlid etməmək.
1-«Hədis səhihdirsə, deməli o, mənim məzhəbimdir.»
2-«Dediyimiz sözün (fətvanın) mənbəyini bilmədən heç kimə ondan çıxış etmək (onunla əməl etmək) halal olmaz.»
Rəvayətdə deyilir: «Mənim dəlilimi bilmədən dediyimlə fətva vermək haramdır».
Başqa bir rəvayətdə deyilir: «Biz bəşər övladıyıq. Bu gün bir rəy deyirik, sabah başqa bir rəyi deyirik». Başqa bir rəvayətdə isə deyilir: «Ey Yaqub (Əbu Yusif)! Məndən eşitdiyin hər şeyi qələmə alma. Mən bu gün bir rəylə çıxış edirəm, sabah onu danıram. Sabah bir rəy deyirəm, birisi gün onu danaram.»
3-«Əgər Allah təalanın Kitabına və Peyğəmbərin –səllallahu aleyhi və səlləm- dediklərinə müxalif bir söz desəm, bu sözümü qəbul etməyin.»

2.MALİK BİN ƏNƏS (Allah ona rəhmət eləsin!)

Mərhum imam Malik bin Ənəs demişdir:
1-«Mən insanam, səhv də edirəm, düz də deyirəm. Mənim dediklərimə diqqətlə fikir ver. Kitaba və Sünnəyə uyğun gəlməyənləri isə rədd et»
2-«Peyğəmbərdən –səllallahu aleyhi və səlləm- başqa hər kəsin sözü qəbul və rədd oluna bilər»
3-«İbn Vahb demişdir: «Dəstəmaz vaxtı ayaq barmağının təmizlənməsi barədə Malikə
sual verildi. Onun cavabı belə oldu: «Bunu etmək düzgün deyildir.» İbn Vahb deyir: «Gözlədim, adamlar bir az seyrəldikdən sonra dedim ki, axı bu bizdə sünnədə vardır.» Dedi: «Hansı hədisdə?» Dedim: «Mən Leys bin Səəddən, o da bin Luheya və Amr bin Haris əl-Maarifindən onlarda Əbu Abdur-Rəhman əl-Həblidən o da Müstəvrid bin Şəddad əl-Quraşidən rəvayət etdilər ki, o demişdir: «Allahın rəsulunun çeçlə barmağıyla ayağının barmaqlarının arasını yuduğunu gördüm» İmam Malik dedi: «Bu Həsən hədisdir. Onu yalnız indi eşitdim» bu hadisədən sonra bu barədə soruşulanda, barmaqların arasını yumağı əmr edərdi»

[Afriya]

3.ƏŞ-ŞAFİİ (Allah ona rəhmət eləsin!)

Mərhum imam əş-Şafiidən daha çox hikmətli fikirlər gətirmək olar. İmamın ardıcılları
onun göstərişlərinə əməl etmişlər. Onun fikirlərindən bir neçə nümunə verək:
1. «Elə bir adam yoxdur ki, Peyğəmbərin –səllallahu aleyhi və səlləm- sünnəsi ona aid
olmasın və ya ondan uzaq olsun. Mən nə deyirəmsə və ya hansı bir fikri əsaslandırıramsa, əgər Peyğəmbərin- səllallahu aleyhi və səlləm- buyurduğu mənim dediyimə ziddirsə, həqiqi olan Peyğəmbərin –səllallahu aleyhi və səlləm-dediyidir. Bu elə mənim də dediyimdir» (əl-Hakimin əş-Şafiiyə istinadən verdiyi rəvayət).
2. «Müsəlmanlar belə bir ümumi fikirdədirlər ki, Peyğəmbərin –səllallahu aleyhi və alihi və
səlləm- sünnəsini aydın görən bir şəxs başqa birisinin dediyini ondan üstün tuta bilməz» (İbn əl-Qayyim, 2/361 və əl-Fulani, səh.68).
3. «Mənim kitabımda Rəsulullahın –səllallahu aleyhi və səlləm- sünnəsinə müxalif bir fikir tapsanız, onda Peyğəmbərin –səllallahu aleyhi və səlləm- sünnəsini əsas götürün.» (başqa rəvayətdə: «ona tabe olun», «başqasının fikrinə uymayın») (İbn Asəkir, İbn əl-Qayyim, əl-Fulani və b). 4.
«Əgər hədis səhihdirsə deməli mənim məzhəbim odur» (ən-Nəvəvi, əş-Şərani, əl-Ha
kim, əl-Beyhəqi, əl-Fulani).
5. «Siz (yəni imam Əhməd bin Hənbəl) hədisi və onu rəvayət edənləri məndən daha yax
şı bilirsiniz. Əgər səhih hədis varsa, mənə deyin. Kufəlidə, bəsrəlidə və ya şamlıda olsa belə gedim öyrənim.»
6. «Hər bir məsələdə Peyğəmbər –səllallahu aleyhi və səlləm- haqqında hədis alimləri
nin verdiyi məlumat səhih olub mənim dediyimə müxalifdirsə, sağlığımda və ölümümdən sonra da mən öz dediyimdən dönürəm» (Əbu Nəim, əl-Hərəvi, İbn əl-Qayyim, əl-Fulani).
7. «Görsəniz ki, mən bir söz deyirəm, lakin o Peyğəmbərin –səllallahu aleyhi və səlləm- səhih kəlamına müxalifdirsə, onda, deməli, mənim ağlım çaşıbdır» (İbn Əbi Hatim, Əbulqasım əs-Səmərqəndi, Əbu-Nəim rəvayət etmişlər).
8. «Mənim dediyim hər hansı bir fikir Peyğəmbərin-səllallahu aleyhi və səlləm-səhih hədislərinə müxalifdirsə, bilin ki, Peyğəmbər hədisi daha irəlidir, məni təqlid etməyin» (İbn Əbi Hatim, Əbu Nəim, İbn Asəakir rəvayət etmişlər).
9. «Peyğəmbərin –səllallahu aleyhi və səlləm- hər bir hədisi, dilimdən səslənməsə də, mənim sözümdür» (İbn Əbi Hatim).

4. ƏHMƏD BİN HƏNBƏL (Allah ona rəhmət eləsin!)

İmam Əhməd hamıdan çox hədislərin toplanması ilə məşğul olmuş, onlara əməl etmişdir. Deyirlər ki, «o hətta başqa variantları və rəyləri əhatə edən kitabların yazılmasının əleyhinə olmuşdur» (İbn əl-Cauzi, «əl-Mənaqib», səh.192).
Onun irəli sürdüyü fikirlər:
1. «Nə məni, nə də Maliki və əş-Şafiini təqlid edin. Həmçinin əl-Auzaiini, əs-Saurini təqlid etməyin. Onların əxz etdiyi mənbələrdən siz də götürün» (əl-Fulani, İbn əl-Qayyim).
Bir rəvayətdə deyilir: «Dinində bunlardan heç birini təqlid etmə. Peyğəmbər-səllallahu aleyhi və səlləm-və onun əshabələrinin, onların ardıcıllarının, bunlardan sonra gələnlərin isə rəylərini seçərək (səhihi, zəifdən ayıraraq) götürün».
Başqa bir rəvayətdə demişdir: «Ardıcıllar Peyğəmbər-səllallahu aleyhi və səlləm- və onun əshabələrinin dediklərinə əsaslanan şəxsin ardınca gedənlərdir. Tabiinlərin sonra isə əməlisaleh xeyirxah adamların dediklərini seçərək götürün» (Əbu Davud, «İmam Əhmədin məsələləri», səh. 276-277).
2. «Əl-Auzainin, Malikin və Əbu Hənifənin fikri fikir olaraq qalır. Onlar mənim üçün eynidirlər. Dəlil-sübutu isə əsərlərdə (Quranda və hədislərdə) axtarmaq lazımdır» (İbn Abdul Bərr, «əl-Cami», səh. 2/149).
3. «Pəsulullahın (s.s.) hədisini rədd edən həlak olmaq üzrədir» (İbn əl-Cauzi, səh.183).
Bunlar hədisə əməl etmək və onları kor-koranə təqlid edilməsini rədd etmək barədə imamların (Allah onlardan razı olsun! –radıyallahu anhum) fikirləridir. Bu fikirlər o qədər açıq-aydındır ki, heç bir mübahisəyə və ya şərhə ehtiyac yoxdur. Sünnəyə mültəzim olmaq, imamların bəzi fikirlərinə qarşı çıxan şəxs heç də onların təlimlərini rədd etmir, onların qoyduğu yoldan sapmır. Əksinə, bu şəxs onların hamısını qəbul edir, onlarla qırılmaz tellərlə sıx bağlı olur. Sabit Sünnəni onların dedikləri ilə uyğunlaşmadığına görə qəbul etməyən şəxs bu imamların özlərinə qarşı da asilik etmiş olur, onların dediklərinə qarşı çıxır. Həm də Allah təalanın bu kəlamına qarşı olur: «Amma, xeyr! (Ya Məhəmməd) Rəbbinə and olsun ki, onlar öz aralarında baş verən ixtilaflarda səni hakim təyin etməyincə və verdiyin hökmlərə görə özlərində bir sıxıntı duymadan sənə tam bir itaətlə boyun əyməyincə iman gətirmiş olmazlar” (ən-Nisa,65). Allah təala həmçinin buyurur: «… Onun (Peyğəmbərin) əmrinə qarşı çıxanlar başlarına gələcək bir bəladan, yaxud düçar olacaqları şüddətli bir əzabdan həzər etsinlər!” (ən-Nur,63).
Hafiz İbn Rəcəb –rəhmətullahi aleyh- demişdir: «Peyğəmbərin əmrindən xəbərdar olan, hədisi bilən hər kəsə bunu millətə bəyan etməyi, nəsihət etməyi, ona tabe olmağı nəsihət etməlidir. Əgər bu məşhur bir alimin fikrinə müxalif olsa belə bunu etməlidir. Şübhəsiz ki, hər hansı bir məsələdə xəta etməsi istisna olmayan məşhur alimdənsə, Peyğəmbərə-səllallahu aleyhi və səlləm-tabe olmaq düzgündür. Buna görə də əshabələr və ondan sonra gələn alimlər səhih sünnəyə müxalif olanları rədd etmişlər. Bəzən bu cavablar sərt olmuşdur. Bu sərt cavablar nifrətdən irəli gəlmirdi. Onları (alimləri) (Allah üçün) sevirdilər. Ancaq Allah rəsulunu isə onlardan da çox sevirdilər. Şübhəsiz ki, hər hansı bir alimin fikri peyğəmbərin sözünə zidd olarsa peyğəmbərin sözü götürülməlidir. Peyğəmbərin –səllallahu aleyhi və səlləm- buyurduğu kimi, xətasına görə də savab qazanmış bu alimin fikrini qəbul etməmək ona qarşı hörmətsizlik deyildir.»
Bu fikir barədə mən deyərdim: « Onlara necə nifrət etmək olar ki, bu imamlar öz ardıcıllarına, artıq yuxarıda göstərdiyimiz kimi, onlara Sünnəyə tabe olmağı, peyğəmbərin- səllallahu aleyhi və səlləm- səhih Sünnəsinə müxalif olanlarla əməl etməməyi əmr etmişlər.»
Mərhum əş-Şafii – rəhmətullahi aleyh- öz məsləkdaşlarına müəyyən bir məsələdə hədislərə əsaslanmadıqda və ya onların əksinə olana əsaslandıqda səhih Sünnəni ona aid etməyi əmr etmişdi. Mərhum tədqiqatçı İbn Dəqiq əl-İd bu dörd imamın ayrı-ayrılıqda və ya bütövlükdə səhih hədislərə uyğun gəlməyən fikirlərini iri cildli bir kitabda toplamış və sonra bu sözləri yazmışdır: « Bu fikirləri müctəhid imamlara aid etmək olmaz. Təqlidçilər bunu bilməlidirlər ki, bu fikirləri onlara şamil edib onlara böhtan atmasınlar» (əl-Fulani, səh. 99).

[Afriya]

ARDICILLARININ İMAMLARININ BƏZİ FİKİRLƏRİNİ RƏDD EDİB SÜNNƏYƏ ƏSASLANMASI

Buna görə də imamların ardıcıllarının «çoxu əvvəlkilərdən, bir az da sonrakılardandır” (əl-Vaqiə, 13-14). Onlar imamların dediklərini bütünlüklə qəbul etməmiş, Sünnəyə müxalif olduğuna görə bir çoxunu rədd etmiş, hətta mərhum imamlar Məhəmməd bin əl-Həsən və Əbu Yusif «Məzhəbin təqribən üçdə biri qədər» öz şeyxləri Əbu Hənifəyə müxalif olmuşlar (İbn Abidin, «əl-Haşiyə», 1/62).
Bunu sübut edən kitabların sayı kifayət qədərdir. İmam əl-Muzani və Şafii məzhəbinin bir çox ardıcılları da bu mövqedən çıxış etmişlər. Dediklərimizi sübuta yetirmək üçün çoxsaylı misallar gətirə bilərik ki, bu da uzunçuluğa gətirib çıxarar və qarşımıza qoyduğumuz əsas məqsəddən bizi uzaqlaşdırar. Ona görə də iki misalla kifayətlənək: 1.
İmam Malik «əl-Muvatta» əsərində (səh: 158) qeyd edir ki, Məhəmməd demişdir:
«Əbu Hənifə –rəhmətullahi aleyh- yağış yağdırmaq üçün namazı qəbul etmirdi. Bizim fikrimizcə isə, bu halda imam camaatla iki rükət namaz qılır və sonra dua edir» və i.a. 2.
İmam Əhməd Məhəmmədin –səllallahu aleyhi və səlləm- əshabələrindən biri və
imam Əbu Yusifin ardıcılı olan Usam bin Yusif əl-Bəlxi Əbu Hənifənin dediklərinə uyğun gəlməyən bir çox fətvalar vermişdir. Çünki əlində bu dəlillər yox idi. Başqa bir dəlil tapdığı üçün ona əsasən fətva verərdi.Peyğəmbərin mütavatir sünnəsinə müvafiq olaraq rüku edərkən və ondan qalxanda əllərini qaldırardı. Üç məşhur alimin (Əbu Hənifə, Malik, Əhməd) buna müxalif fətva verməsi ona bu hədislə əməl etməkdə mane olmadı. Belə ki, rüku vaxtı və ondan qalxanda əllərini qaldırardı. Bu, Peyğəmbərin –səllallahu aleyhi və səlləm- sünnəsinə uyğun idi və ona əməl etmək yasaq edilmirdi.
Xülasə, istəmirəm ki, təqlidçilərdən hər hansı biri bu kitabın əsas qayəsinə zidd getsin, bu və ya başqa məzhəbin göstərişlərinə uyğun olmadığı üçün orada olan peyğəmbər sünnəsini istifadə etməsin. Əksinə istərdim ki, yuxarıda qeyd etdiyimiz imamların sünnəyə əməl etməyin vacibliyini, ona müxalif olan fikirləri kənara qoymaq barədə sözlərini xatırlasınlar. Bu kitabın məğzinə tənə etmək, o təqlid olunan imamlardan hansı olursa olsun, ona tənə etməkdir. Çünki bu yolu yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi, onlardan götürmüşük. Kim düz yolla getmək üçün qoyulmuş bu yoldan üz çevirərsə, o böyük təhlükə qarşısındadır. Çünki Allahın buyurduğu kimi - : «Amma xeyr! (Ya Məhəmməd) Rəbbinə and olsun ki, onlar öz aralarında baş verən ixtilaflarda səni hakim təyin etməyincə və verdiyin hökmlərə görə özlərində bir sıxıntı duymadan sənə tam bir itaətlə boyun əyməyincə iman gətirmiş olmazlar” (ən-Nisa 65) – hər bir ixtilaflı məsələdə dönüş yerimiz olan, etimad göstərməmiz lazım gələn sünnəyə üz tutmağımızdır.
Allah təaladan istəyirəm ki, bizi Özünün dediyi : «Aralarında hökm vermək üçün Allahın və Peyğəmbərinin yanına çağırıldıqları zaman möminlərin sözü ancaq: «Eşitdik və itaət etdik!” - deməkdən ibarətdir. Nicat tapanlar də məhz onlardır! Allaha və Onun Peyğəmbərinə itaət edənlər, Allahdan qorxub çəkinənlər – məhz belələri uğura çatanlardır” (ən-Nur, 51-52) kimilərdən etsin.

[Afriya]

ŞÜBHƏLƏR VƏ ONLARIN CAVABI

On ildən bəri bu kitabın müqəddiməsində bunları yazmışam. Bu qısa müddət ərzində bizə aydın oldu ki, bu kitabın mömin gənclərə müsbət təsiri olmuş, onları öz din və ibadətində İslamda yeganə pak ibadət mənbəyi olan Kitab və Sünnəyə qayıdışa yönəltmək işində mühüm rol oynamışdır. Onlar arasında, Allaha şükür ki, Sünnəyə əməl edib ona etimad edənlərin sayı artıb geniş şəkildə yayılmışdır. Mən onların çoxunda Sünnəyə əməl etmək rəğbətini hiss etdim. Şübhəsiz ki, Sünnəyə qayıdış əmrini verən imamların dedikləri barədə ayələri və xəbərləri sadaladıqdan sonra bu, belə də olmalı idi. Laikn bu gənclər hələ də bəzi təqlidçi şeyxlərdən şübhə doğuran sözlər eşidirlər. Buna görə də onları sadalamağı və onlara cavab verməyi lazım bildim. Ola bilsin ki, bundan sonra bəziləri Sünnəyə əməl edən və Allahın izni ilə nicat tapmış toplumdan olsunlar.

1. Bəziləri demişlər: Dini işlərdə, xüsusilə namaz kimi sırf ibadət məsələsində Peyğəmbərin – səllallahu aleyhi və səlləm- yolunu tutmaq vacibdir. Bu barədə nə başqa rəyə gəlmək, nə də başqa fikir yürütmək olar. Çünki bu ilahi işdir. Lakin biz hələ də təqlidçi şeyxlərdən heç birindən bunu eşitmirik, əksinə, onlar fikir ayrılığı olmasını dəstəkləyirlər. İddia edirlər ki, bu, millətə genişlik, rahatlıq vermək qəbildəndir. Öz iddialarını əsaslandırmaq üçün Sünnə tərəfdarlarına cavab olaraq dəfələrlə gətirmiş olduqları bir hədisi misal göstərirlər: «Mənim millətimin ixtilafı mərhəmətdir». Bizə aydın olur ki, bu hədis sizin insanları dəvət etdiyiniz, yazdığınız bu və başqa kitabların əsaslandığı metodun əksinədir. Sizin bu hədis barədə rəyiniz nədir?
Cavab iki cürdür:
Birincisi, bu hədis səhih deyildir; batildir, əsli yoxdur. Böyük alim əs-Sübki demişdir: «Onun üçün nə səhih, nə zəif, nə də ki, qondarma bir istinad tapa bildim».
Mən deyirəm ki, bu cür formada rəvayətlər vardır: «Əshabələrimin ixtilafı sizə mərhəmətdir» və «Əshabələrim ulduzlar kimidir, hansının yolu ilə getsəniz hidəyət taparsınız». Hər ikisi səhih deyildir. Birincisi çox zəifdir. İkincisi qondarmadır. Bu hədisləri «Zəif və qondarma hədislər silsiləsi» əsərində (səh.58-59 və 61) tədqiq etmişəm.
İkincisi, hədis öz zəifliyi ilə yanaşı Qurani-Kərimə də ziddir. Dində ixtilafı inkar edən və ittifaqı əmr edən ayələr o qədər məşhurdur ki, qeyd edilməsə də olardı. Lakin bəzi ayələri misal gətirmək pis olmaz. Allah təala buyurur:
«Bir-birinilzlə çəkişməyin, yoxsa qorxub zəifləyər və gücdən düşərsiniz” (əl-Ənfal,46);
«Tövbə edərək Ona tərəf dönün, Ondan qorxun, namaz qılın və müşriklərdən olmayın! O kəslərdən ki, öz dinini parçalayıb firqə-firqə oldular…” (ər-Rum, 31-32);
«Əgər Rəbbin istəsəydi, bütün insanları tək bir ümmət edərdi. Onlar hələ də ixtilafdadırlar. Rəbbinin mərhəmət etdiyi kimsələr istisnadır…” (Hud,118-119).[/b]
Əgər ixtilafda olmaq Rəbbin mərhəmətidirsə, onda batil əməl sahibləri həmişə ixtilafdadırlar. Necə ola bilər ki, ixtilaf mərhəmət olsun?
Sübut edilmişdir ki, bu hədisin nə sənədi, nə də mətni səhih deyildir. Onda aydındır ki, ona əsaslanıb imamların əmr etdiyi kimi Kitab və Sünnəyə əməl etməyi şübhə altına almaq olmaz.

2. Başqaları demişlər: əgər dində ixtilaf yasaq edilibsə, bəs onda əshabələrin və onlardan sonra imamların ixtilafda olmalarına nə deyirsiniz? Məgər onların ixtilafı ilə sonrakı alimlərin ixtilafı arasında fərq varmı?
Cavab: Bəli, bu iki ixtilaf arasında böyük fərq vardır. Bu özünü iki amildə göstərir:
Birinci: İxtilafın səbəbi.
İkinci: Onun nəticəsi.
Əshabələr arasındakı ixtilaf başa düşmək zərurətindən doğurdu və təbii ixtilaf idi. Bu, ixtilaf xatirinə ixtilaf deyildi. Bura həm də onların zamanında mövcud olmuş, ixtilafı meydana gətirmiş və sonradan aradan getmiş amilləri də əlavə etmək olar. Bu növ ixtilafdan tamamilə xilas olmaq mümkün deyildir. Həm də bu ixtilafa görə yuxarıda qeyd edilən ayələrdə irəli sürülən töhmət onu törədənlərə aid edilmir. Belə ki, burada bu ixtilafın qəsdən və üzərində israrla durma şərti müəyyənləşdirilmişdir.
Təqlidçilər arasındakı ixtilafa gəldikdə, deməliyik ki, onu törədənlərə əksər hallarda üzr yoxdur. Çünki bəzilərinə Kitab və Sünnədən dəlil aydın olmasına baxmayaraq, o başqa məzhəbin fikrinə uyğun olduğuna görə, mənsub olduğu məzhəbin fikrinə müxalif olduğuna görə onu kənara qoyur. Sanki mənsub olduğu məzhəb dinin əslidir və ya Məhəmmədin –səllallahu aleyhi və səlləm- gətirdiyi din məhz odur. Başqa məzhəb isə hökmü ləğv olunmuş başqa bir dindir.
Təqlidçilərin başqa bir qrupu isə bunun əksinə olaraq bütün məzhəbləri aralarındakı geniş ixtilafa görə müxtəlif şəriətlər kimi qəbul edir. Sonrakı dövrün alimləri bu fikri açıq şəkildə ifadə edirlər. (Bax: əl-Mənavi, «Feyz əl-Qədir», 1/209 və «Zəif hədislər silsiləsi», 1/76 və 77). Müsəlman üçün onlardan birini qəbul etmək, digərini isə rədd etməkdə bir sıxıntı yoxdur. Çünki hamısı şəriətdir. Onlar bir-birilə ixtilafda olmaqla yanaşı bu batil hədisə əsaslanırlar: «Mənum ümmətimin ixtilafı mərhəmətdir». Onlardan bəziləri bu hədisi şərh edərək deyirlər ki, ixtilaflar hər halda mərhəmət olmuşdur. Çünki o, millətə geniş imkanlar yaradır. Lakin bu şərh yuxarıda qeyd edilən açıq və aydın ayələrə, imamların kəlamlarına ziddir. Bir çoxları bu fikrə belə cavab verirlər: İbn əl-Qasim demişdir: « Mən Malikdən və Leysdən onların belə dediklərini eşitmişəm ki, Pəsulullahın –səllallahu aleyhi və səlləm- əshabələrinin ixtilafı barədə insanların dediyi kimi «bu, millət üçün geniş imkanlar açır» deyilməsi səhvdir. Bu, belə deyildir. Çünki ixtilaflı iki fikrin biri səhv, o biri doğrudur».
Əşhəb demişdir: «Malikdən Peyğəmbərin –səllallahu aleyhi və laihi və səlləm- əshabələrindən inamlı şəxsin rəvayəti ilə gəlmiş fikirləri barədə soruşmuşlar: Bu fikirlərdə geniş imkanlar (hər biri ilə əməl etmək) görürsənmi? Malik demişdir: «Vallahi, haqqa isabət etməyincə yox! Haqq yalnız birdir. Məgər iki müxtəlif fikrin hər ikisi doğru ola bilərmi? Həqiqət yalnız tək ola bilər».
İmam əş-Şafiinin ardıcıllarından olan əl-Muzəni demişdir: «Rəsulullahın –səllallahu aleyhi və səlləm- əshabələri bir-birilə ixtilafda olmuş, fikriləri diqqətlə öyrənmişlər, şərh etmişlər. Hər birinin fikri doğru olsaydı, belə etməzdilər. Ömər bin əl-Xəttab, Ubeyy bin Kəb ilə İbn Məsud arasında namazın bir paltarda qılınması barəsində ixtilaf xəbərini eşidəndə bərk qəzəblənir. Belə ki, Ubeyy demişdi ki, bir paltarda namaz qılmaq yaxşıdır, gözəldir. İbn Məsud isə demişdi ki, bunu o zaman demək olar ki, paltar az olsun…»
İbn Abdur-Bərr demişdir: «Bir-birinə əks fikirlər doğru olsaydı, keçmiş alimlər öz fətvalarında, hökmlərində və iddialarında bir-birinin xəta etdiyini deməzdilər.Bir fikir və onun əksi eyni zamanda hər ikisi doğru ola bilməz. Düz deyiblər ki, bir-birinə zidd iki fikri isbat etmək cəhdi mümkün olmayan bir şeyi etməkdən daha iyrənc bir işdir».
İbn Kəsir demişdir: «İxtilafın rəhmət deyil, bütünlükdə şər olması sübut edilmişdir. Lakin elə ixtilaf var ki, ona görə insan günah qazanar. Məsələn, məzhəbinə təəssübkeşlik edənlərin ixtilafı. Elə ixtilaf da var ki, ona görə günah yazılmır. Məsələn, əshabə və tabiinlərin bir-biri arasında olan ixtilaf. Allah bizi bu sonuncular zümrəsinə daxil etsin və onların ardınca getməyə müvəffəq etsin!»
Göründüyü kimi əshabələrin ixtilafı təqlidçilərin ixtilafı ilə eyni deyildir.
Xülasə, əshabələr məcburiyyət üzündən ixtilafda olmuşlar. Onlar ixtilafı inkar etmiş və imkan tapan kimi ondan qaçmışlar.
Təqlidçilər isə ixtilaflardan və ya onların çoxusundan xilas imkanına malik olsalar da, bir-birilə razılığa gələ bilmirlər və buna səy etmirlər. Əksinə, öz fikirləri üstündə israr edir, zidd mövqelərdə dururlar. Bu iki növ ixtilaf arasında böyük fərq vardır. Bu fərq səbəb baxımındandır.
Nəticə baxımından fərq barədə bunları deyə bilərik: bu fərq aydındır. Əshabələr –radıyallahu anhum- Allah onlardan razı olsun- ikinci dərəcəli məsələlərdə ixtilafda olsalar da, öz aralarında birliyi möhkəm qorumuşlar, fikirləri haçalayan, sıraları parçalayan hər şeydən uzaq olmuşlar. Məsələn, onlardan elələri olmuşdur ki, «bismilləh»in bərkdən deyilməsinin şəriətə uyğunluğunu irəli sürmüş, digərləri isə bunu inkar etmişlər. Elələri olmuşdur ki, namaz vaxtı əllərin yuxarı qaldırılmasını müstəhəb bilmiş (bəyənmiş – Z.Q.), digərləri isə bunu qəbul etməmişlər. Elələri olmuşdur ki, qadına toxunmaqla dəstəmazın pozulması fikrini irəli sürmüş, başqaları isə bunu rədd etmişlər. Bununla yanaşı onlar hamısı eyni bir imamın arxasında namaz qılmış, onlardan heç biri məzhəb ixtiulafına görə imam arxasında namaz qılmaqdan boyun qaçırmamışdır.
Təqlidçilərin ixtilafı bunun tam əksinədir. Bunun ən pis nəticələrindən birini iki şəhadətdən sonra islamın ən böyük rüknu olan namazda görmək olar. Təqlidçilər eyni bir imamın arxasında namaz qılmaqdan boyun qaçırıb iddia edirlər ki, imamın namazı onun məzhəbinə müxalif olan üçün batil və ən azı məkruhdur. Bunu həm eşitmişik, həm də başqaları kimi görmüşük. Hazırda bir çox başqa tanınmış məzhəblərin kitablarında batillik və ikrah təbliğ edilir. Bir məsciddə dörd mehrab görmək olar, bir-birinin ardınca dörd imam orada namaz qılır. Görürsən ki, adamlar öz imamlarını gözlədiyi bir vaxt, başqa bir imam namazla məşğuldur.
Bəzi təqlidçilərdə ixtilaf son həddə çatmışdır. Məsələn, hənəfi məzhəbində olanda şafii məzhəbində olanlar arasında nigah qurmağa maneəçilik törədilir. Sonradan hənəfilərin bəzi tanınmış adamları fətva verib Hənəfi kişinin şafii qadnla evlənməsinə icazə verdilər və bu qadını kitab əhli hesab etməklə əsaslandırdılar. Bu, o deməkdir ki, şafii kişi hənəfi qadınla evlənə bilməz. Necə ki, kitab əhli olan qeyri-müsəlman müsəlman qadınla evlənə bilməz!
Əvvəlki dövr elm əhlinin ixtilaflarından fərqli olaraq, sonrakı dövrlərdə yaşayanların ixtilafının nəticəsinin pis təsiri hər bir ağıllı insana bu iki misaldan aydın olur. Onların (xələf – sonrakı dövr alimləri) ixtilafı isə millətdə heç bir pis iz qoymamışdır. Buna görə də sonrakı dövrın alimlərinin ixtilafından fərqli olaraq, dində təfriqənin qadağan olmasına aid ayələr onlara aid deyildir.
Allah təala bizim hamımızı düzgün yola yönəltsin!

[Afriya]

Kaş ki, onların həmin ixtilafları öz aralarında qalaydı və dəvət ümmətinə sirayət etməyəydi. Onda, bəlkə də, ağrı-acımız azalardı. Lakin, çox təəssüf ki, bu ixtilafların əks-sədası çoxsaylı ölkələrdən gəlir. Məhz bu ixtilaflar onların dəstə –dəstə Allahın dininə daxil olmasına mane olur. Tanınmış alim, professor Məhəmməd Qəzali «Qərbdən düşən kölgə» kitabında (səh 200) yazır: «Amerikanın Prinston universitetinin təşkil etdiyi konfransda belə bir hadisə baş verdi. Natiqlərdən biri şərqşünaslar və islamşünaslar arasında geniş yayılmış bir neçə sual verdi: Müsəlmanlar hansı təlimə əsaslanaraq dünyaya üz tuturlar? Qoy onlar başqalarını dəvət etdikləri İslamın nə olduğunu müəyyənləşdirsinlər.
Onlar sünnilərin qəbul etdikləri İslam təlimini, yoxsa imami və ya zeydi şiələrin təlimlərini əsas götürürlər? Bundan əlavə, istər sünnilər, istərsə də şiələr də öz aralarında ixtilafdadırlar. ..
Onlardan bir dəstə müəyyən bir məsələ barədə məhdud mütərəqqi çərçivə daxilində mühakimə yürütsə də, başqası formal kölə təfəkkür tərzini əsas götürür.
Xülasə, İslama çağıranlar dəvət edilənləri çaş-baş qoyurlar, çünki onların özləri da çaş-baş qalıblar».
Mərhum alim Məhəmməd Sultan əl-Məsumi özünün «Yapon ölkəsi» müsəlmanlarına sultanın hədiyyəsi» kitabının müqəddiməsində yazır: «Yaponiyanın Tokio və Osaka şəhərlərində yaşayan müsəlmanlar mənə belə bir sualla müraciət etdilər: həqiqi İslam hansıdır? Məzhəb nə deməkdir? İslamı qəbul edən şəxs mütləq bu dörd məzhəbdən birini qəbul etməlidir? Yəni mütləq maliki, hənəfi, şafii və ya qeyrisi olmalıdır, yaxud olmamalıdır?»
Burada böyük ixtilaf və ağır münaqişə baş vermişdir. Yapon ziyalılarından bir dəstə açıq fikirli adam İslam dinini qəbul etmək istədi. İman şəriətinə nail olmaq üçün Tokioda yerləşən müsəlman cəmiyyətinə müraciət etdilər. Hindistandan olanlar dedilər: «Siz imam Əbu Hənifənin məzhəbinə daxil olmalısınız. Çünki o, millətin çırağıdır». İndoneziyadan olanlar dedilər: «Siz Şafiinin məzhəbindən olmalısınız!»
Bu sözləri eşidən yaponlar çox təəccübləndilər, gəlmələrinə peşman oldular. Beləliklə, məzhəb problemi onların müsəlmanlığı yolunda əngələ çevrildi.

3. Əks mövqedə duranlar özlərini Sünnə tərəfdarı kimi göstərib imamların fikirlərini qəbul etməməyə, onların iddialarını birdəfəlik və tamamilə rədd etməyə çağırırlar. Buna cavab olaraq deyirəm: bu iddia həqiqətdən çox-çox uzaqdır, onun tam batilliyi göz qabağındadır. Yuxarıda dediklərimizdən aydın olduğu kimi, bu da səhv mövqedir. Biz yalnız məzhəblərin din kimi qəbul edilməsini, Kitab və Sünnənin onlarla əvəz edilməsinin əleyhinə olmuşuq. Halbuki indiki dövrdə fiqh alimləri bir çox mübahisəli məsələlərdə yeni hökmlər çıxartmaq istədikdə bu məzhəblərə müraciət edirlər. Onlar həmçinin məişət, nigah, talaq və s. məsələlərdə də haqqı nahaqdan seçmək üçün Kitab və Sünnəyə əsaslanmadan yeni hökmlər verir, düzü əyriyə qatırlar. Budur onların getdikləri «ixtilafları mərhəmətdir» yolu! Asanlıqla keçilən şəxsi mənafe naminə uğurlar gətirən bir yol.
Mərhum Süleyman ət-Təmimi bu adamlar barədə demişdir: «Bütün alimlərin rüsxətlərini götürsən, onda bil ki, bütün şərlər səndən yayılıbdır. «İbn Abdur –Bərr bu fikri belə şərh edir: «Bu elə bir yekdil fikirdir ki, onda ixtilaf bilmirəm.» (2/91/92)
Biz bax bunu inkar edirik. Bu da yuxarıda göründüyü kimi yekdil fikrə müvafiqdir.
Kitab və Sünnədə açıqca zikr olunmayan bəzi məsələlərdə, onların ixtilaf etdikləri məsələlərdə dedikləri sözlərə müraciət etməyi, onlardan haqqı başa düşmək üçün istifadə etmək və ya köməkçi vasitə kimi istifadə etməyi inkar etmirik, əksinə biz buna çağırır və səsləyirik. Çünki bunda fayda vardır.
Görkəmli alim İbn Abdur –Bərr – rahmətullahi aleyh-demişdir: «Qardaşım! Sən İslamın əsaslarına sədaqətli olmalısan. Bil ki, sünnələrə və Quranın əhatə etdiyi prinsiplərə sadiq olub fəqihlərin fikirlərini nəzərdən keçirən şəxs onlardan öz biliyini dərinləşdirmək üçün köməkçi vasitə, nəzəri problemləri başa düşmək üçün açar, mənalarının şərhi kimi istifadə edirlər. Bu alimlərdən heç biri təqlid edilməməlidir. Yalnız sünnələrin göstərişlərini rəhbər tutmalıdır və onlara heç bir şəkk-şübhə ola bilməz. Sadiq tədqiqatçı alimlar sünnələrdən əxz etdiklərini öyrənməklə kifayətlənməyib bundan yalnız tədqiqat, anlamaq və axtarış vasitəsi kimi istifadə edirlər. Bu alimlərə çəkdikləri zəhmətə görə və qoyub getdikləri irsə görə təşəkkürümüzü bildiririk. Onların dediklərinin əksəriyyətini təşkil edən həqiqətə görə sağ olsunlar. Bu heç də onları yol verdikləri təhrif və zəlalətdən (haqq yolunu azmış – Z.Q.) xilas etmir necə ki, onlar özləri də bunu etiraf edirlər. Əməlisaleh sələflərimiz özlərinə belə tələbkarıqla yanaşmışlar. Bu yol və məzmununa, mənasına, doğruluğuna görə Peyğəmbərin –səllallahu aleyhi və səlləm- Sünnəsinə və Onun əshabələrinin – radıyallahu anhum- yoluna uyğun olan haqq yoludur.
Özünü tədqiqat, axtarış və yuxarıda qeyr etdiyimiz başqa işlərdən azad bilib irəli sürdüyü fikirləri ilə Sünnəyə qarşı çıxan və onu öz rəyinə uyğunlaşdırmaq istəyən şəxs haqq yolunu azmış olur. Bütün bunlar həm də cəhalət və nadanlıqdır ki, özünü heç bir elmi əsas olmadan verilən fətvalarda göstərir. Bu kor olmaq, yol azmaq deməkdir».
Bu yolun haqq yolu olduğu sirr deyil, məni bu yolun yolçusu et, ya Rəbb! 4.
Bəzi təqlidçilərdə məzhəblərin özlərinə də zidd olan və onları Sünnədən ayıran belə bir səhv fikir formalaşmışdır ki, məzhəb sahibinin səhvlərini açıb göstərməməlidirlər. Səhvləri açıb göstərmək isə imama hörmətsizlikdir. Hər hansı bir müsəlmana qarşı hörmətsizliyə yol vermək olmaz. Xüsusilə imamlardan hər hansı biri haqqında hörmətsizlik qətiyyən yol verilməzdir.
Buna cavab olaraq deməliyik: bu, səhv fikirdir. Sünnə fithinə qarşı çıxmaqdır. Yoxsa, aqil müsəlman bunu necə deyə bilər? Peyğəmbər –səllallahu aleyhi və səlləm- demişdir: «Əgər hakim doğru hökm verirsə iki, səhv hökm verirsə, yalnız bir əcr qazanmış olur» (əl-Buxari və Müslim).
Bu hədis yuxarıda qeyd edilən fikrin səhv olduğunu göstərir və belə bir qənaətə gəlmək üçün şübhə yeri qoymur ki, «filankəs səhv etdi» ifadəsinin şəriət mənası «filankəs yalnız bir əcr qazandı» deməkdir. Əgər insan səhvi göstərməklə əcr sahibi olursa, onda bunu necə kiməsə qarşı hörmətsizlik kimi qəbul etmək olar? Heç şübhəsiz, bu, səhv fikirdir və ondan əl çəkmək lazımdır. Əslində bu fikir sahibinin özü müsəlmanlara, hətta adi müsəlmanlara qarşı deyil, ən böyük imamlara – əshabələrə, ardıcıllara, onlardan sonra isə tanınmış alimlərə qarşı hörmətsizlik edir, onları bir-birinə qarşı qoyur.
Aqil adam bu barədə deyər: doğrudur, onlar bir-birini tənqid etmişlər. Peyğəmbər –səllallahu aleyhi və səlləm- Əbu Bəkrin –radıyallahu anhu- bir kişinin yuxusunu yozması barədə demişdir: «Bəzi sözlərində haqlısan, bəzilərində isə səhv edirsən». Məgər bununla Peyğəmbər –səllallahu aleyhi və səlləm- Əbu Bəkrə qarşı hörmətsizlik etmişdir?! Bu səhvin ona yol verənlərə təsiri çox qəribədir. Bu səhv fikir öz sahiblərinin rəyinə görə, Sünnəyə əməl etmək imama hörmətsizlik deməkdir. Lakin, imama sədaqət – Sünnəyə müxalif olsa belə – ona ehtiram və iltizam deməkdir. Buna görə də onlar (iddia etdikləri) yalançı hörmətsizlikdən qaçaraq imamı təqlid etməkdə israr edirlər.
Lakin onlar bu fikirlə özləri də bilmədən qaçmaq istədikləri şərə qurşanmış olduqlarını unudurlar. Mən demirəm ki, qəsdən buna yol verirlər. Onlara deyə bilərlər ki, əgər birinin ardıcılı olmaq ona ehtiram, ona qarşı çıxmaq isə hörmətsizlikdirsə, onda Peyğəmbərin – səllallahu aleyhi və səlləm- Sünnəsinə müxalif olmağı necə rəva bilirsiniz, onun əksinə olaraq məzhəb imamına sadiq olursunuz? Bəlkə, Sünnə qeyri-məsumdur, ona hörmətsizlik küfr deyil?! Sizin fikrinizcə, imama müxalifət onun haqqında hörmətsizlikdir. Amma Peyğəmbərə – səllallahu aleyhi və səlləm- müxalifət öz mahiyyəti etibarı ilə ona hörmətsizlikdir, bu isə eyni ilə küfrdür (Allah qorusun!). Onlara belə bir şey deyilsə, heç şübhəsiz, cavab tapa bilməzlər. İlahi ! Cavab tapa bilmədikdə bəzilərindən eşitdiyimiz o kəlməyə qayıdırlar: bizim Sünnədən uzaq olmağımız öz məzhəbimizin imamına sədaqət deməkdir. Çünki imam Sünnəni bizdən yaxşı bilir.
Bu iddiaya cavab verməklə müqəddiməni uzatmış olarıq. Buna görə də mən yalnız müxtəsər bir cavabla kifayətlənirəm və Allah təalanın izni ilə bu cavab qəti olacaqdır:
Sünnəni təkcə sizin imamınız daha çox bilmir. Yüzlərlə imam vardır ki, onlar da Sünnəni sizdən daha çox bilirlər. Sizin məzhəbinizə müxalif olan və eyni zamanda həmin imamlardan birinin də əməl etdiyi səhih Sünnəyə siz də mültəzim olmalısınız. Sizin yuxarıda qeyd edilən iddianızın burada xeyri yoxdur. Müxalifiniz sizə qarşı çıxıb deyəcək: əgər biz imamın da qəbul etdiyi Sünnəyə əməl ediriksə, onda Sünnəyə bağlılıq ona müzalif olan imama bağlılıqdan irəlidir. Bu isə aydın həqiqət olub heç kəs də şübhə doğurmamalıdır.
Son olaraq deyə bilərəm:
Bizim bu kitabımızda Peyğəmbərin – səllallahu aeyhi və alihi və səlləm- namazı necə qıldığı barədə qayda-qanunları toplanmışdır. Onlara əməl etmək hər kəs üçün vacibdir. Alimlər onlara əməl etmək zərurəti məsələsində yekdil olub bunu etməməkdən insanları çəkindirmişlər. Bu kitabda elə bir problem yoxdur ki, o haqda bəzi imamların fikri olmasın. Bu məsələlərə toxunmayan alimlər isə üzürlüdür, yalnız bir əcrə layiqdirlər. Çünki onlara bu məsələlərdə Kitab və Sünnədən dəlil çatmamış və ya onların fikrinə görə dəlil bu məsələ üçün yararlı olmamışdır. Bütün bu alimlər üzürlüdürlər. Alimlərdən qalan mətnləri təqlid edənə isə üzür ola bilməz. Bu halda mövcud səhih dəlilə əməl etmək vacibdir. Müqəddimənin də məqsədi budur. Qüdrət və Cəlalət sahibi Allah təala buyurur: «Ey iman gətirənlər! Sizə həyat verəcək şeyə sizi çağıran Allaha və Peyğəmbərə razılıq cavabı verin. Bilin ki, Allah insanla onun qəlbi arasına girər və siz axırda Onun hüzuruna cəm ediləcəksiniz!” (əl-Ənfal,24).
Allah kəlamı haqdır. O, haqq yolunu göstərir. O, ən böyük nemətlərin sahibi, ən böyük qələbələri qazandırandır. Aləmlərin Rəbbinə həmd olsun! Məhəmmədə, onun ailəsinə və əshabələrinə salavat və salam olsun!

[Afriya]

KƏBƏYƏ DOĞRU YÖNƏLMƏK

Peyğəmbər- səllallahu aleyhi və səlləm- fərz və nafilə namazlarını qılanda üzünü Kəbəyə tutardı. Peyğəmbər–səllallahu aleyhi və səlləm- namazını düzgün qılmayana əmr edərək demişdir: «Əgər namaza dursan, əvvəlcə dəstəmaz al, sonra qibləyə tərəf üz çevirib təkbir elə» (əl-Buxari, Müslim, əs-Sərrac).
Səfər zamanı Peyğəmbər –səllallahu aleyhi və səlləm- nafilə namazlarını öz dəvəsinin belində, şərq və qərb istiqamətində vitri qılardı.
Bu barədə Allah təalanın bu kəlamı nazil olmuşdu: «… hansı tərəfə yönəlsəniz (üz tutsanız) Allah oradadır” (əl-Bəqərə, 115) (Müslim və ət-Tirmizi. Səhih hədis).
«Bəzən öz dəvəsinin belində namaz qılmaq istəsəydi, dəvəni qibləyə yönəldib təkbir edərdi. Sonra dəvəsinin yönəldiyi istiqamətdə namazını qılardı» (Əbu Davud, İbn Hibban, İbn əs-Səkən, İbn əl-Muləkkin və s. Səhih və etibarlı hədisdir).
«Öz dəvəsinin belində başının işarəsi ilə rüku və səcdə edərdi, səcdəni rükuda etdiyindən başını daha da çox aşağı əyməklə yerinə yetirərdi» (Əhməd və ət-Tirmizi. Səhih hədis).
«O fərz namazını minikdən düşüb qibləyə duraraq qılardı» (əl-Buxari və Əhməd).
Şiddətli qorxu namazına aid Peyğəmbər –səllallahu aleyhi və səlləm- öz ümməti üçün aşağıdakı qaydanı müəyyənləşdirmişdir: «Piyadalar qiyamı yerinə yetirməklə (ayaq üstə durmaqla) və ya minik belində olmaqla, qibləyə durmaqla və ya durmamaqla namaz qıla bilərlər» (əl-Buxari və Müslim).
Peyğəmbər – səllallahu aleyhi və səlləm- buyurur: «Əgər bir-birilə qarışsalar, yəni şiddətli döyüş vaxtı təkbir və baş ilə işarə etməklə namaz qılmaq olar» (əl-Beyhəqi).
Peyğəmbər – səllallahu aleyhi və səlləm- buyururdu: «Məşriqlə məğrib arası qiblədir» (ət-Tirmizi və əl-Hakim.Səhih hədisdir).
Cabir –radıyallahu anhu- demişdir: «Rəsulullahla- səllallahu aleyhi və səlləm- yürüşə çıxmışdıq. Birdən ətrafı duman bürüdü. Çox çalışdıq, amma qibləni dəqiq müəyyənləşdirə bilmədik. Hər kəs ayrıca namaz qılmalı oldu. Bizdən biri olduğumuz yeri və namaz qıldıqda üz tutduğumuz istiqaməti nişanladı. Duman çəkiləndə baxıb gördük ki, qibləyə üz tutmamışıq. Bu barədə Peyğəmbərə –səllallahu aleyhi və səlləm- məlumat verdikdə o bizə yenidən namaz qılmağı tapşırmayıb dedi: «Sizin namazınız qəbul olundu» (əd-Dəraqutni, əl-Hakim, əl-Beyhəqi, ət-Tirmizi, İbn Macə və ət-Təbərani).
«Aşağıdakı ayə nazil olmamışdan əvvəl Peyğəmbər –səllallahu aleyhi və səlləm- Kəbə qarşısında ola-ola, Beytül-Müqəddəsə üz tutaraq namaz qılardı: “Biz sənin üzünün göyə tərəf çevrildiyini görürük, ona görə də səni razı olduğun qibləyə tərəf döndərəcəyik. İndi üzünü Məscidülhərama tərəf çevir!” (əl-Bəqərə,144). Bu ayədən sonra Kəbə qiblə seçildi. Belə ki, hamı sübh namazına durmuşdu. Onlara belə bir xəbər çatdı: «Rəsulullaha –səllallahu aleyhi və səlləm- bu gecə Quran (ayə – Z.Q.) nazil olmuşdur və Kəbənin qiblə seçilməsi əmr edilmişdir. Namaza duranların üzü Şama tərəf idi və bu xəbərdən sonra çevrildilər» (Yəni onların imamı üzünü çevirib qibləyə durdu) (əl-Buxari, Müslim, Əhməd və əs-Sərrac).

[Afriya]

QİYAM VƏ XƏSTƏNİN NAMAZI

Peyğəmbər –səllallahu aləyhi və alihi və səlləm- Allah təalanın «…Allah itaət üçün ayağa qalxın” (əl-Bəqərə,238) ayəsində buyurduğunu yerinə yetirərək fərz və könüllü namazlar zamanı ayaq üstə durardı.
Səfər edərkən öz dəvəsinin belində namaz qılardı.
Yuxarıda deyildiyi kimi, şiddətli qorxu vaxtı öz ümmətinə ayaq üstə duraraq və ya minik belində ikən namaz qılmağı icazə vermişdir: «Namazlara və (xüsusilə) orta namaza əməl edin və Allaha itaət üçün ayağa qalxın. Əgər (duşməndən və ya yırtıcı heyvandan) qorxsanız, piyada gedə-gedə və ya minik üstə (qılın). (Təhlükədən sovuşmağınıza) əmin olduqda isə Allahı, bilmədiyiniz şeyləri sizə (Peyğəmbər) necə öyrədibsə, o cür anın (zikr edin, namaz qılın)” (əl-Bəqərə, 238-239)
« Peyğəmbər –səllallahu aleyhi və alihi və səlləm- ölüm ayağında xəstə ikən oturaraq namaz qılardı» (ət-Tirmizi və Əhməd, Səhih hədisdir).
«Peyğəmbər – səllallahu aləyhi və alihi və səlləm- başqa bir vaxt da bu cür namaz qılmışdı. Bir dəfə camaat onun arxasında ayaq üstə namaz qıldığı vaxt onlara oturmağı işarə etdi və hamı oturdu. Namaz qurtardıqdan sonra dedi: « Siz az qala farslar və rumların öz şahları ilə etdiyi hərəkətə yol verəsiniz. Şahları oturduğu halda onlar ayaq üstə durardılar. Siz belə etməyin. Siz imamın etdiklərini edin, o, rüku etsə, siz də edin, qalxsa, siz də qalxın, namazda otursa, siz də hamılıqla oturun» (əl-Buxarı və Müslim).
Xəstənin oturaraq namaz qılması barədə İmran bin Husayyin – radıyallahu anhu- demişdir: « Mən babasil xəstəliyinə tutulmuşdum. Bu vəziyyətdə namaz qılmaq barədə Peyğəmbərdən – səllallahu aleyhi və alihi və səlləm- soruşdum. O mənə dedi: «Ayaq üstə namaz qıl, bacarmasan, oturaq qıl, bunu da edə bilməsən, uzanıb qıl» (əl-Buxari, Əbu Davud, Əhməd).
O, həmçinin demişdir: «Mən Peyğəmbərdən –səllallahu aleyhi və alihi və səlləm- oturaq namaz qılan adam barədə soruşanda, o dedi: «Ayaq üstə namaz qılan ən çox əcr qazanmış olur, oturaq namaz qılan bunun yarısını qazanır, uzanıb namaz qılan isə oturaq namaz qılanın əcrinin yarısını qazanır» (əl-Buxarı, Əbu Davud və Əhməd). Burada xəstələrin qıldığı namaz nəzərdə tutulur.
Ənəs – radıyallahu anhu- demişdir: « Rəsulullah –səllallahu aleyhi və alihi və səlləm – adamların arasına gələndə onlar xəstə olduqları üçün oturaq namaz qılırdılar. O dedi: « Oturanın namazının əcri ayaq üstə qılınan namazın əcrinin yarısı qədərdir» (Əhməd və İbn Məcə. Səhih hədisdir).
«Peyğəmbər –səllallahu aleyhi və alihi və səlləm- bir xəstənin balış üstə namaz qıldığını gördü. O balışı götürüb kənara atdı. Xəstə bir əsa götürdü və namaza başladı. Onu da alıb kənara tullayaraq dedi: « Bacarsan, yerə uzanıb namaz qıl, bacarmasan, (başınla) işarə et. Səcdəni rükuya nisbətən daha aşağı et» (ət-Təbərani, əl-Bəzzar, İbn əs-Səmmak və əl-Beyhəqi. Səhih hədis).

[Afriya]

GECƏ NAMAZINDA DURMAQ VƏ OTURMAQ

«Peyğəmbər –səllallahu aleyhi və alihi və səlləm- gecə vaxtı uzun müddət həm ayaq üstə, həm də oturaraq namaz qılardı. Əgər ayaq üstə qiraət etsəydi, rükunu da ayaq üstə edərdi. Oturaraq qiraət etsəydi, rükunu da oturaraq icra edərdi» (Müslim və Əbu Davud)
«Peyğəmbər – səllallahu aleyhi və alihi və səlləm- bəzən oturaq namaz qılar, oturaq vəziyyətdə qiraət edərdi. Qiraətindən otuz və ya qırx ayə qalanda, ayaq üstə durub onların qiraətini başa çatdırardı. Bundan sonra rüku və səcdə edərdi. İkinci rükətdə də eyni cür hərəkət edərdi» (əl-Buxarı və Müslim).
«Yaşa dolduqda, həyatının son illərində, vəfatına bir il qalmış Sübhə (yəni nafilə, sünnə) namazını oturaraq qılardı» (Müslim və Əhməd).
«Bardaş qurub oturardı» (ən-Nəsai, İbn Xuzeymə, Abdul Fəni əl-Məqdisi və əl-Hakim. Səhih hədisdir).

[Afriya]

AYAQQABIDA NAMAZ BARƏDƏ GÖSTƏRİŞ

«Bəzən ayaqyalın, bəzən də ayaqqabısını çıxartmadan (namaza) durardı» (Əbu Davud və İbn Macə).
Bunu öz ümmətinə icazə verərək demişdir: « Sizdən biriniz namaz qılarkən istərsə ayaqqabıda, istərsə də ayaqqabını çıxarıb onu ayaqları arasında qoymaqla – başqalarına əziyyət verməməsi üçün – qılsın» ( Əbu Davud, əl-Bəzzar və əl-Hakim. Səhih hədisdir).
Bəzən də ayaqqabıda namaz qılmağa təkid edərək deyərdi: «Yəhudilər kimi olmayın. Onlar ayaqqabılı namaz qılmırlar. Onların əksinə olaraq ayaqqabıda namaz qılın!» (Əbu Davud, əl-Bəzzar və əl-Hakim. Səhih hədisdir).
Hərdən namaza başlayanda ayaqqabılarını çıxarırmış və sonra namazı davam etdirirmiş.
Əbu Səid əl-Xudri demişdir: « Rəsulullah –səllallahu aleyhi və alihi və səlləm- bizimlə birgə bir gün namaz qılırdı. Bir qədər namaz qılmışdı ki, ayaqqabılarını çıxarıb sol tərəfinə qoydu. Bunu görənlər onun etdiyi kimi etdilər. Namaz bitdikdən sonra dedi: «Nə oldu ki, siz də ayaqqabılarınızı çıxartdınız?» Camaat dedi: « Gördük ki, sən ayaqqabılarını çıxartdın, biz də ayaqqabılarımızı çıxartdıq». Peyğəmbər – səllallahu aleyhi və alihi və səlləm- buyurdu: « Cəbrayıl gəlib xəbər verdi ki, ayaqqabılarımda nəcis (başqa rəvayətdə deyilir: zibil) vardır. Mən də onları çıxartdım. Sizdən biriniz məscidə gələndə görsə ki, ayaqqabıları nəcislidir (zibillidir), onları silməli və onlarla namaz qılmalıdır» (Əbu Davud, İbn Xuzeymə, əl-Hakim, əz-Zəhəbi və ən-Nəvəvi. Səhih hədisdir).
«Ayaqqabılarını çıxaranda sol tərəfinə qoyardı» (Əbu Davud, ən-Nəsai və İbn Xuzeymə) və deyərdi: « Sizdən biri namaz vaxtı ayaqqabılarını çıxarsa, onları sağ tərəfdə qoymamalıdır. Sağda namaz qılan ola bilər. Əgər sol tərəfdə də namaz qılan olarsa, ayaqqabıları ayaqları arasına qoymalıdır» ( Əbu Davud, ən-Nəsai və İbn Xuzeymə, Səhih hədisdir).

[Afriya]

SÜTRƏ VƏ ONUN VACİBLİYİ

«Peyğəmbər –səllallahu aleyhi və alihi və səlləm – sütrəyə yaxın durardı. Onunla divar arasında üç qulac məsafə olardı» (əl-Buxari və Əhməd).
«Onun səcdə yeri ilə divar arasından bir quzu keçə bilərdi» (əl-Buxari və Müslim).
O deyərdi: « Yalnız sütrə ilə namaz qılın. Kimisə qabağınızdan keçməyə qoymayın. Əgər dayanmasa, onunla vuruşun. Çünki onunla şeytan vardır» (İbn Xuzeymə. Etibarlı hədis).
O həmçinin buyurur: «Biriniz sütrə ilə namaz qıldıqda ona yaxın dursun ki, şeytan onun namazını kəsə bilməsin» ( Əbu Davud,əl-Bəzzar və əl-Hakim. Səhih hədisdir).
O, bəzən məscidin sütunu yanında namaz qılardı».
Açıq havada sütrə kimi götürüləsi bir şeyin olmadığı yerdə namaz qılanda qabağına süngü sancardı və adamlar da arxasında durardı» (əl-Buxari, Müslim və İbn Macə).
«Bəzən də öz dəvəsini sütrə kimi qoyub namaz qılardı» ( əl-Buxari və Əhməd).
«Bu, dəvə saxlanıan yerdə namaz qılmaqdan fərqlənir. Çünki bunu qadağan etmişdir» ( əl-Buxari və Əhməd).
«O, bunu qadağan etmişdi». Bəzən də « palanı qoyardı» və ondan sütrə kimi istifadə edib namaz qılardı» ( Müslim, İbn Xuzeymə və Əhməd).
Peyğəmbər – səllallahu aleyhi və alihi və səlləm- buyurmuşdur: « Dəvənin arxasında qoyulan çubuğu sütrə kimi qabağa qoymaq olar. Onun arxasından kiminsə keçməsinin əhəmiyyəti yoxdur» (Müslim və Əbu Davud).
«O, bir dəfə qabağında ağac namaz qıldı» (ən-Nəsai və Əhməd. Səhih hədisdir).
«Bəzən qabağında çarpayı namaz qılardı. Bu vaxt Aişə – radıyallahu anhə – yorğanın altında çarpayıda uzanardı» ( əl-Buxari, Müslim və Əbu Yəla).
Peyğəmbər – səllallahu aleyhi və alihi və səlləm- onunla sütrə arasından heç nəyi keçməyə qoymazdı. « Bir dəfə namaz vaxtı bir quzu onun qabağından keçmək istədi. Onu qabaqlayaraq az qala qarnını divara yaxınlaşdırmışdı, quzu qayıdıb arxadan keçdi» (İbn Xuzeymə, ət-Təbərani və əz-Zəhəbi. Səhih hədisdir).
«Bir dəfə vacib namaz vaxtı əllərini uzadıb bir-birinə sıxdı. Namazdan sonra soruşdular: «Ya Rəsulullah! Namaza təzə bir şey əlavə edilir?» O dedi: «Yox. Şeytan istədi ki, qabağımdan keçsin. Onu boğurdum, hətta dilinin soyuqluğunu əlimdə hiss etdim. Allaha and olsun! Əgər qardaşım Süleyman olmasaydı, onu məscidin sütunlarından birinə bağlayardım ki, Mədinə uşaqları gəlib onunla əylənsinlər. Kim istəyirsə onunla qiblə arasına bir şey girməsin, belə etməlidir». Peyğəmbər – səllallahu aleyhi və alihi və səlləm- demişdir: «Sizdən biri onu insanlardan ayıran sütrəyə namaz qılanda kimsə qabağından cəhd eləsə, onu döşündən itələməlidir. Əgər geri dönməsə, onunla vuruşmalıdır. Çünki bu, şeytan ola bilər» (əl-Buxari, Müslim və İbn Xuzeymə).
O həm də demişdir: «Əgər namaz qılanın qarşısından keçən bilsə ki, necə günaha batır, qırx xeyrli olardı» (əl-Buxari, Müslim və İbn Xuzeymə).

[Afriya]

QƏBRƏ ÜZ TUTUB NAMAZ QILMAQ BARƏDƏ

Peyğəmbər –səllallahu aleyhi və alihi və səlləm- qəbrə üz tutub namaz qılmağı qadağan edərək demişdir: «Qəbirlərə üz tutub namaz qılmayın və onların üstündə oturmayın» (Müslim, Əbu Davud, İbn Xuzeymə).

NİYYƏT

Peyğəmbər – səllallahu aleyhi və alihi və səlləm- demişdir: «Əməllər niyyətlərə görədir. Hər kəsə öz niyyətinə görə (mükafat və ya savab) veriləcək» (əl-Buxari, Müslim və b.).


TƏKBİR

Niyyətdən sonra Peyğəmbər –səllallahu aleyhi və alihi və səlləm- namazı «Allahu əkbər» (Allah böyükdür) ifadəsi ilə açardı. Bunu yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi, «namazını düzgün qılmayana əmr edərək demişdir: «Əvvəlcə dəstəmaz alıb, bütün dəstəmaz yerlərini pak etməyənin və bundan sonra isə «Allahu əkbər» deməyənin namazı tamamlanmır» (ət-Təbərani. Səhih hədisdir).
O həmçinin demişdir: «Namazın açarı dəstəmazdır. «Allahu əkbər» (təkbir) namaza daxil olması, namazdan başqa bütün əməllərdən uzaqlığı, «salam» isə onun salam verib namazdan çıxması («təslim») deməkdir» (Əbu Davud, ət-Tirmizi, əz-Zəhəbi. Səhih hədisdir).
Peyğəmbər –səllallahu aleyhi və alihi və səlləm- buyurur: «Əgər imam «Allahu əkbər» desə, siz də deyin: «Allahu əkbər» (Əhməd və əl-Beyhəqi. Səhih hədisdir).
«Peyğəmbər –səllallahu aleyhi və alihi və səlləm- təkbir vaxtı səsini qaldırardı ki, arxadakılar onu eşitsinlər» (Əhməd, əl-Hakim və əz-Zəhəbi. Səhih hədisdir).
«O xəstələndikdə Əbu Bəkr səsini qaldırardı ki, Peyğəmbərin –səllallahu aleyhi və alihi və səlləm- təkbirini eşitsinlər» (Müslim və ən-Nəsai).

[Afriya]

ƏLLƏRİN YUXARI QALDIRILMASI

Peyğəmbər √səllallahu aleyhi və alihi və səlləm- ╚bəzən təkbir əsnasında, bəzən ondan sonra, bəzən isə əvvəl əllərini yuxarı qaldırardı╩ (əl-Buxarı, ən-Nəsai və Əbu Davud).
O, əllərini barmaqlarını yuxarı yönəlmiş vəziyyətdə qaldırardı. Onları aralamazdı və bükməzdi╩ (Əbu Davud, İbn Xuzeymə, əl-Hakim, əz-Zəhəbi. Səhih hədisdir).
O, əllərini çiyinlərinin qarşısına qədər qaldırardı. Hərdən qulaqları qarşısına qədər qaldırardı╩ (əl-Buxarı, Əbu Davud).

SAĞ ƏLİN SOL ƏL ÜSTƏ QOYULMASININ ƏMR EDİLMƏSİ

Peyğəmbər √səllallahu aleyhi və alihi və səlləm- namazda sağ əlini sol əli üstünə qoyardı. Peyğəmbər √ səllallahu aleyhi və alihi və səlləm- deyərdi: ╚ Biz peyğəmbərlərə iftarımızı tezləşdirməyi, səhurumuzu (və ya sühurumuzu) gecikdirməyi, namaz vaxtı sağ əli sol əlin üstünə qoymağı əmr olunmuşdur╩ (Müslim, Əbu Davud, İbn Hibban və əz-Ziya. Səhih hədisdir).
O, yoldan keçəndə bir kişinin sol əlini sağ əlinin üstünə qoyub namaz qıldığını görür. Onun əllərini aralayıb sağ əlini sol əlinin üstünə qoyur╩ (Əhməd və Əbu Davud. Səhih hədisdir).

ƏLLƏRİN SİNƏYƏ QOYULMASI

Peyğəmbər -səllallahu aleyhi və alihi və səlləm- ╚sağ əlini sol əlinin biləyinin və said sümüyünün üstünə qoyardı╩ (Əbu Davud, ən-Nəsai və İbn Xuzeymə. Səhih hədisdir).
O belə etməyi əshabələrə də əmr etmişdi╩ (Malik, əl-Buxari və Əbu Uvanə).
Bəzən o, sağ əli sol əlin (biləyin)- dən yapışardı╩ (ən-Nəsai və Əd-Dəraqutni. Səhih hədisdir).
O, əllərini sinəsinə qoyardı╩ (Əbu Davud və İbn Xuzeymə. Səhih hədisdir).
Əllərini çarpazlamağı yasaq edərdi╩ (Əbu Davud və ən-Nəsai).

[Afriya]

SƏCDƏ YERİNƏ BAXMAQ VƏ İTAƏT

Peyğəmbər √ səllallahu aleyhi və alihi və səlləm- ╚ namaz qılanda başını aşağı salardı və nəzərlərini yerə dikərdi və Kəbəyə girəndən çıxana kimi nəzərlərini səcdə yerindən ayırmazdı╩ (əl-Beyhəqi, əl-Hakim və İbn Asəkir. Səhih hədisdir).
Peyğəmbər √ səllallahu aleyhi və alihi və səlləm- demişdir: ╚ Evdə namaz qılanın fikrini yayındıar biləcək heç nə olmamalıdır╩ (Əbu Davud və Əhməd. Səhih hədisdir).
╚O namaz vaxtı nəzərlərini göyə dikməyi qadağan edirdi╩ (əl-Buxarı bə Əbu Davud).
Bu qadağanı təkidlə deyərdi: ╚ Namazda səmaya baxan qövmlər həlak ola bilərlər ya da kor olarlar. Adamlar namaz vaxtı nəzərlərini göyə çevirməməli, gözlərini yummalıdırlar╩ ( əl-Buxarı, Müslim və əs-Sərrac).
Başqa bir hədisdə deyilir: ╚ Namaz qılanda kənara baxmayın. Allah təala namaz vaxtı ətrafa baxmayana qədər ibadət edənin düz üzünə baxır╩ ( ət-Tirmizi və əl-Hakim. Səhih hədisdir). Bu barədə başqa hədisdə deylir: ╚ Bununla da şeytan bəndənin namazından ( savabından) oğurlayır╩ (əl-Buxarı və Əbu Davud).
Peyğəmbər √ səllallahu aleyhi və alihi və səlləm- demişdir: ╚ Allah namaz vaxtı bəndəsinin qarşısında durar. Əgər namaz qılan üzünü çevirib yayınsa Allah da onu tərk edər╩ (Əbu Davud, İbn Xuzeymə və i.a. Səhih hədisdir).
O, üç şeyi qadağan etmişdir: (Namazda) xoruz kimi dənləməyi, it kimi çömbəlməyi və tülkü kimi ətrafa boylanmağı╩ (Əhməd və Əbu Yəla. Səhih hədisdir).
Peyğəmbər √ səllallahu aleyhi və alihi və səlləm √ demişdir: ╚ Namaz qılanda sanki son namazı qılır kimi namaz qıl, elə bil ki, sən Onu görürsən, ya da O səni görür╩ (ət-Təbərani, ər-Ruyani, əz-Ziya, İbn Məcə, Əhməd, İbn Asəakir və əl-Heytəmi. Səhih hədisdir).
O, həmçinin demişdir: ╚ Hər kəs vacib namaza hazırlaşır. Onun dəstəmaz alması, müti olması, rükusu ehsan sayılır, böyük günahlarından başqa kəffarəsidir ( bağışlanmasıdır). Bu cür bütün ömrü boyu davam edər ( günahları yuyular)╩ (Müslim).
╚Peyğəmbər √ səllallahu aleyhi və alihi və səlləm- əynində naxışlı yun paltar namaz qıldı. Namazı bitirdikdə paltarın naxışlarına baxdı və gedəndə dedi: ╚ Bu naxışlı paltarı aparıb Əbu Cəhmə verin. Ondan üzərində heç bir naxışı olmayan cod Kisa (paltar) alıb gətirin. Bu paltar məni namazdan yayındırdı. ( Başqa bir rəvayətdə deyilir: ╚ onun naxışları mənə namazda mane olurdu╩)╩ (əl-Buxarı, Müslim və Malik).
╚Aişənin otağında üstündə şəkillər olan pərdələr asılmışdı. Peyğəmbər √səllallahu aleyhi və alihi və səlləm- namaza başlamamışdan əvvəl demişdi: ╚ Bu pərdələri çıxarın. Onların şəkilləri mənim namazıma mane ola bilər╩ (əl-Buxarı və Müslim).
O həmçinin deyərdi: ╚ Ortada yemək olanda namaz qılmaq olmaz. Ayaq yoluna getmək istəyərək ( ehtiyacını ödəməyərək) də namaz qılmaq da olmaz╩ (əl-Buxarı, Müslim, İbn Əbu-Şeybə).

[Afriya]

NAMAZIN AÇILIŞ DUALARI

Peyğəmbər – səllallahu aleyhi və alihi və səlləm – namazda qiraəti çoxsaylı və müxtəlif dualar oxumaqla başlayardı. Bu dualarda o, Allaha şükür və tərif deyərdi, həmd edərdi. Buna görə də « namazını düzgün qılmayan»a əmr edərək demişdir: « Hər hansı bir şəxsin namazı yalnız təkbir, Böyük və Qadir Allaha həmd (əl-Fatihə) və bacardığı Quran ayəsini oxumaqla bitir» (Əbu Davud, əl-Hakim və əz-Zəhəbi. Səhih hədisdir).
Müxtəlif dualar oxuyardı. Deyərdi:
1 – «Allahummə bə,id beyni va beynə xatayəyə kəmə bə,adtə beynə-l-məşriqi va-l-məğribi, Allahummə nəqqini min xatayəyə kəmə yunəqqa-s-saubu-l-abyədu minə-d-dənəsi, Allahummə-ğsilni min xatayəyə bi-s-səlci va-l-mə,i va-l-bəradi” (Allahım! Gündoğanla günbatanı uzaqlaşdırdığın kimi məni də günahlarımdan (xətalarımdan) uzaqlaşdır. Allahım! Məni günahlarımdan təmizlə, necə ki, ağ paltar kirdən təmizlənir. Allahım! Məni qarla, su ilə, dolu ilə günahlarımdan yu) (əl-Buxarı, Müslim və İbn Əbu Şeybə). Bunu fərzdə deyərdi.
2 -- «Vaccəhtu vachiyə lilləzi fətara –s-səməvati va-l-ardı hənifən va mə ənə minə-l-muşrikin, innə saləti, va nusuki, va məhyəyə, va məməti lilləhi rabbi-l-aləmin, lə şərikə ləhu va bizəlikə umirtu va ənə minə-l-muslimin. Allahummə əntə-l-məliku lə iləhə illə ənt, əntə rabbi va ənə abdukə, zaləmtu nəfsi va,taraftu bizənbi, fəğfir li zunubi cəmian, innəhu lə yağfiru-z-zunubə illə ənt, vahdini li əhsəni-l-əxləqi, lə yəhdi liəhsənihə illə ənt, vasrıf anni seyyiəhə, lə yasrıfu anni seyyiəhə illə ənt. Ləbbeykə va sə,deyk, va-l-xeyru kulluhu biyədeykə, va-ş-şərru leysə ileyk, ənə bikə va ileykə, təbəraktə va tealeyt, astağfirukə va ətubu ileyk” ( Üzümü səmaların və yerin Yaradanına çevirdim. Hənifəm və Ona şərik qoşanlardan deyiləm. Namazım, ibadətim, həyatım, ölümüm aləmlərin Rəbbi olan Allah üçündür. Onun şəriki yoxdur. Bunlar mənə əmr olundu və mən müsəlmanlardanam. Allahım! Malik, Hökmdar Sənsən, Səndən başqa ibadətə və itaətə layiq haqq məbud yoxdur. Sən Rəbbimsən, mən Sənin qulunam. Nəfsimə zülm etdim. Günahımı etiraf edirəm. Bütün günahlarımı bağışla. Şübhəsiz ki, günahları bağışlayan ancaq Sənsən. Məni əxlaqın ən gözəli ilə hidayətləndir, ondan yaxşısıyla Səndən başqa heç kəs hidayətləndirməz. Pis əxlaqdan məni uzaqlaşdır, çünki yalnız Sən uzaqlaşdıransan. Budur, Sənin qarşındayam. Xeyir yalnız Sənin əlindədir və şər Səndən deyil. Məni Sən yaratdın və Sənin hüzuruna qayıdacağam. Mübarək və Ucasan. Səndən günahlarımın bağışlanmasını diləyir və Sənə tövbə edirəm) (Müslim, Əbu Uvanə, Əbu Davud, ən-Nəsai, İbn Hibban, Əhməd, əş-Şafii və ət-Təbərani). Bunu fərz və nafilədə deyərdi.

3 -- Aşağıdakı ifadələr istisna olunmaqla eyni duanı oxuyardı: «Əntə Rabbi va ənə abdukə” (Sən mənum Rəbbimsən, mən Sənin qulunam».
Bu zaman «Allahummə əntə əl-Məliku, lə iləhə illə əntə, subhanəkə və bihəmdik” (Allahım! Sən Hökmdarsan (Məlik). Səndən başqa ilah (tanrı) yoxdur. Sən pak və nöqsansızsan, həmd Sənədir) ifadəsini əlavə edərdi (ən-Nəsai. Səhih hədisdir).

4 -- «va ənə əvvəlul – muslimin” (Mən ilk müsəlman kimi) ifadəsinə qədər eyni duanı oxuyardı və bunları əlavə edərdi:
«Allahummə ihdini li əhsənil əxlaqi va əhsənil-ə,aməli, lə yəhdi li əhsənihə illə əntə, va qini seyyiəl-əxlaqi val-ə,aməli, lə yiqa seyyiəhə illə əntə” (Ey Allahım! Məni ən yaxşı əxlaq və ən yaxşı əməllə hidayətləndir. Onun ən yaxşısı ilə. Səndən başqa heç kəs hidayətləndirməz. Məni pis əxlaq və əməldən qoru. Pisliklərdən qoruyan yalnız Sənsən) (ən-Nəsai və əd-Dəraqutni. Səhih hədisdir).

5 – «Subhanəkə-l-lahummə va bihəmdik, va təbərakə ismuk, va təalə cədduk, va lə iləhə ğeyruk” ( Nöqsansız və Həmd sahibi olan Allahım! Adın mübarək, və əzəmətin ucadır, Səndən başqa ibadətə və itaətə layiq haqq məbud yoxdur) (Əbu Davud, əl-Hakim və əz-Zəhəbi. Səhih hədisdir).
Peyğəmbər –səllallahu aleyhi və laihi və səlləm- demişdir: «Bəndənin Allaha ən çox xoç gələn sözləri bunlardır: «Subhanəkə-l-lahummə…” (İbn Məndə, ən-Nəsai və İbn Kəsir. Səhih hədisdir).

6 -- Eyni duanı gecə namazında da oxuyardı. Əlavə olaraq bunları deyərdi: «Lə iləhə illəllah” (üç dəfə), «Allahu əkbər kəbiran” (üç dəfə) (Əbu Davud və ət-Təhavi. Etibarlı hədisdir).

7 -- «Allahu əkbəru kəbiran, va-l-həmdu lilləhi kəsiran, va subhanə-l-lahi bukratən və asılən” (Allah hər şeydən üstündür, böyükdür; Allahın həmdi hədsizdir, çoxdur; səhərlər və axşamlar Allahı təsbih edirik).
Əshabələrdən biri bu sözləri deyərkən bunu eşidən Peyğəmbər – səllallahu aleyhi və alihi və səlləm- təəccüblə demişdir: «Nə gözəl dedin. Bununla səma qapıları açılır» ( Müslim,Əbu Uvanə, ət-Tirmizi və Əbu Nəim. Səhih hədisdir).

8 -- Başqa birisinin namazda: « Əlhəmdu lilləhi həmdən kəsiran, tayyibən, mübarəkən fihi” (Allaha həmd hədsiz çoxdur, onda yaxşılıq və xeyir-dua vardır) – dediyini eşitdikdə deyir: « Mən on iki mələk gördüm. Bu sözləri səmaya qaldırmaq üçün onlar yarışa girmişdilər» (Müslim və Əbu Uvanə).

9 -- «Allahummə ləkə-l-həmdu əntə nuru-s-səməvati va-l-ard va mən fihinnə, va ləkə-l-həmdu əntə qayyimu-s-səməvati va-l-ard va mə fihinnə, (va ləkə-l-həmdu əntə rabbu-s-səməvati va-l-ardı va mən fihinnə) (va ləkə-l-həmdu ləkə mulku-s-səməvati va-l-ard va mən fihinnə) (va ləkə-l-həmdu əntə məliku-s-səməvati va-l-ardı) (va ləkə-l-həmdu) (əntə-l-haqq, va va,dukə-l-haqq, va qaulukə-l-haqq, liqaukə-l-haqq, va-l-cənnətu haqq, va-n-nəru haqq, va-n-nəbiyyunə haqq, va Muhamməd (s.a.v.) haqq, va-s-sə,atu haqq) (Allahummə ləkə əsləmtu, va aleykə təvakkəltu, va bikə-əməntu, va ileykə ənəbtu, va bikə xasamtu, va ileykə hakəmtu, fəğfir li mə qaddəmtu, va mə əxxərtu, va mə əsartu, va mə ə,ləntu) (əntə-l-muqaddimu, va əntə-l-muəxxiru lə iləhə illə ənt) (əntə iləhə lə iləhə illə ənt)” (Allahım! Həmd Sənə məxsusdur. Sən səmaların, yerin və onların arasında olanların Nurusan. Həmd Sənə məxsusdur. Sən səmaların, yerin və onların arasında olanların Nəzarətçisisən. (Həmd Sənə məxsusdur. Sən səmaların, yerin və onların arasında olan hər şeyin Rəbbisən) (Həmd Sənə məxsusdur. Sən səmaların, yerin və onların arasında olan hər hər şeyin ixtiyar Sahibisən) (Həmd Sənə məxsusdur. Sən səmaların, yerin və onların arasında olan hər şeyin Hökmdarısan) (Həmd Sənə məxsusdur) (Sən haqsan, vədin də haqdır. Bütün dediklərin haqdır, Və Sənə dönüş haqdır, Cənnət də, Cəhənnəm də haqdır, peyğəmbərlərin də haqdır, Məhəmməd (s.a.v.) haqdır və Qiyamət də haqdır) (Allahım! Sənə özümü təslim etdim, Sənə arxalandım, Sənə iman gətirdim, günah işlətdiyim üçün Sənin qarşında peşmanam, insanlarla Sənin adını tutub mübahisə edirəm, Sənin hökmünə güvənirəm. Əvvəlki və sonrakı, gizli və aşkar günahlarımı bağışla) ( Hadisələri əvvələ və axıra çəkmək haqqı Sənindir, Səndən başqa ibadətə və itaətə layiq haqq məbud yoxdur) ( Sən mənim haqq Məbudumsan. Səndən başqa ibadətə və itaətə layiq haqq məbud yoxdur) (əl-Buxarı, Əbu Uvanə, Əbu Davud, İbn Nəsr və əd-Darimi).

10 – Gecə namazında Peyğəmbər – səllallahu aleyhi və alihi və səlləm- aşağıdakı duaları oxuyardı:
«Allahummə rabbə cibrailə, va mikəilə, va israfilə fatıra-s-səməvati va-l-ardı alimə-l-ğeybi va-ş-şəhadəti, əntə təhkumu beynə ibədikə fimə kənu fihi yəxtəlifun. İhdini limə-xtulifə fihi minə-l-haqqi bi iznikə innəkə təhdi mən təşə,u ilə sıratın mustəqim” (Cəbrayılın, Mikayılın, İsrafilin Rəbbi! Səmaların və Yerin yaradanı, qeybi və aşkarı bilən Allahım! Qullarının arasındakı ixtilafda ədalətli hökm verən Sənsən. İxtilafa düşsəm, məni haqqa yönəlt. Həqiqətən Sən istədiyini doğru yola yönəldirsən). (Müslim və Əbu Uvanə).

11 – On dəfə «Allahu əkbər”, on dəfə «Əlhəmdulilləh”, on dəfə «Subhanəllah”, on dəfə «Lə iləhə illəllah” deyərdi, on dəfə istiğfar ( bağışlanmağını) diləyərdi «Allahummə-ğfirli” və deyərdi: «Allahummə-ğfirli, vahdini, varzuqni, vaafini” (Allahım! Məni bağışla, məni doğru yola yönəlt, mənə ruzi ver, mənə afiyət (sağlamlıq) bəxş et).
Həmçinin on dəfə deyərdi: «Allahummə inni əuzu bikə minəd-dıyqi yauməl-hisab” (Allahım! Hesab gününün çətinliyindən Sənə sığınıram!) (Əhməd, İbn Əbu Şeybə, Əbu Davud və ət-Təbərani. Səhih və ya yaxşı hədisdir).

12 – O deyərdi: ( 3 dəfə) «Allahu əkbər” sonra: «Zil – mələkuti, val-kibriyəi, val-azaməti” (Səltənət, qüdrət, ülviyyət və əzəmət sahibi Allah böyükdür) (ət-Təyaləsi və Əbu Davud. Səhih hədisdir).

[Afriya]

QİRAƏT

Bundan sonra Peyğəmbər – səllallahu aleyhi və alihi və səlləm- Allah təaladan kömək diləyib deyirdi: «Əuzu billəhi minəş-şeytani-r-racim, min nəfxihi, va nəfsihi va həmzihi” (Mən məlum şeytanın həmzindən, nəfxindən və nəfsindən qorunmaq üçün Allahdan kömək diləyirəm) (Əbu Davud, İbn Macə, əl-Dəraqutni, əl-Hakim, İbn Hibban və əz-Zəhəbi. Səhih hədisdir).
Bəzən də deyilənlərə « Əuzu billəhi səmiil alimi minəş-şeytani…” (Eşidən və Bilən Allaha sığınıram şeytanın…) əlavəsini edərdi (Əbu Davud, ət-Tirmizi və Əhməd. Yaxşı hədisdir).
Daha sonra astadan deyərdi: « Bismilləhir-rahmənir-rahim» (əl-Buxarı, Müslim, Əbu Uvanə, ət-Təhavi və Əhməd).

HƏR AYƏNİN AYRICA QİRAƏTİ

«Bütün bunlardan sonra Peyğəmbər –səllallahu aleyhi və alihi və səlləm- «əl-Fatihə» ni aramla oxuyardı: «Bismilləhir –rahmənir-rahim” - dayanardı və sonra deyərdi: «“Əl-həmdu lilləhi rabbil aləmin” - yenə dayanar və deyərdi: «Ər-rahmənir-rahim” -dayanar və deyərdi: «Maliki yaumid-din…” - (Mərhəmətli, rəhmli Allahın adı ilə! Həmd olsun Allaha aləmlərin Rəbbinə, (bu dünyada hamıya) mərhəmətli, (axirətdə isə ancaq möminlərə) rəhmli olana, haqq-hesab (qiyamət) gününün sahibinə!…). Bu cür surəni axıra qədər oxuyardı. Hər bir ayənin başında fasilə verərdi, bir ayəni o biri ilə birləşdirməzdi (Əbu Davud, əs-Səhmi və əl-Hakim. Səhih hədisdir). Bəzən «Maliki yaumid-din” əvəzinə «Məliki yaumid-dini” oxuyardı» (ər-Razi, İbn Əbu Davud, Əbu Nəim, əl-Hakim və əz-Zəhəbi. Səhih hədisdir).

[Afriya]

FATİHƏNİN RÜKN OLMASI VƏ FƏZİLƏTLƏRİ


Peyğəmbər – səllallahu aleyhi və alihi və səlləm- bu surənin əzəmətini həmişə yüksək tutardı və deyərdi: «Kitabın «əl-Fatihə»sini oxumayan şəxsin namazı qəbul olunmaz» (əl-Buxarı, Müslim, Əbu Uvanə və əl-Beyhəqi), və ya «Kitabın «əl-Fatihə»sini oxumayan şəxsin namazı düzgün olmaz» (əd-Dəraqutni və İbn Hibban. Səhih hədisdir). Bəzən deyərdi: «Namaz qılan adam Kitabın «əl-Fatihə»sini oxumazsa, bu namaz naqis (natamam) olar».
O, bu surə barədə demişdir: «Allah təbarəkə təala buyurur: Mən namazı Özümlə bəndəm arasında yarı bölmüşəm. Yarısı mənimdir, yarısı da bəndəmim. Bəndəm istəyinə çatar». Peyğəmbər – səllallahu aleyhi və alihi və səlləm- demişdir: «Oxuyun: Bəndə deyər: «Əl-həmdu lilləhi rabbil aləmin” (Həmd olsun Allaha aləmlərin Rəbbinə). Allah təala buyurur: «Bəndəm Mənə həmd etdi, şükür və tərif dedi». Bəndə deyər: «Ər-rahmənir-rahim” (Mərhəmətli və rəhmli olana). Allah təala buyurur: « Bəndəm mənə səna etdi, tərif söylədi». Bəndə deyər: «Maliki yaumid-din” (Haqq-hesab (qiyamət) gününün sahibinə!) Allah təala buyurar: «Bəndəm Məni Mədh , tərif etdi». Bəndə deyər: «İyyəkə nəbudu və iyyəkə nəsməin” (Biz yalnız Sənə ibadət edirik və yalnız Səndən kömək diləyirik!). Allah təala buyurar: «Bu Mənimlə bəndəm arasındadır. Bəndəm istədiyinə çatar». Bəndə deyər: «İhdinəs-sıratəl-mustəqim. Sıratəl əl-ləzinə ənamtə aleyhim qeyril-məğdubi aleyhim vəlad-dallin” (Bizi doğru yola yönəlt! Nemət verdiyin kəslərin yoluna! Qəzəbə düçar olmuşların və (haqdan) azmışların (yoluna) yox! Allah təala buyurar: «Ona istədiklərini verəcəyəm» (Müslim, Əbu Davud, Əbu Uvanə və Malik).
Peyğəmbər –səllallahu aleyhi və alihi və səlləm- həmçinin demişdir: «Qüdrət və Cəlal sahibi Allah nə Tövratda, nə də İncildə Quranın (hərfən anası) olan yeddi Məsanini (və Sizə çatdırdığım) əzəmətli Quranı vermişdir».
Peyğəmbər –səllallahu aleyhi və alihi və səlləm- « namazını düzgün qılmayana» «əl-Fatihə»ni oxumağı əmr etmişdir. Onu əzbər öyrənə bilməyən isə deməlidir: «Subhanəllahu, vəl həmdulilləhi və lə iləhə illəllah. Allahu əkbəru və lə haulə quvvatə illə billəh” (Allah pak və nöqsansızdır, həmd Allaha məxsusdur, Allah hər şeydən üstündür, böyükdür, Güc və Qüdrət Allaha məxsusdur) (Əbu Davud, İbn Xuzeymə, əl-Hakim, ət-Təbərani və İbn Hibban. Səhih hədisdir).
O, «namazını düzgün qılmayan»a demişdir: «Yanınızda Quran olsa, onu oxuyun. Olmasa, Allaha həmd edin, «Allahu əkbər» və Allahın təkliyinə şəhadət deyin» (Əbu Davud və ət-Tirmizi. Etibarlı hədisdir).

[Afriya]

İMAMIN ARDINCA UCA SƏSLƏ QİRAƏTİN QADAĞAN EDİLMƏSİ


Peyğəmbər –səllallahu aleyhi və alihi və səlləm- əvvəllər imamın arxasında namaza duranlara «əl-Fatihə»ni uca səslə qılınan namazda oxumağa icazə vermişdi. Bir dəfə «sübh namazı vaxtı qiraət onu yordu. Namazı bitirdikdən sonra dedi: «Siz də, yəqin ki, imamınızın ardınca oxuyursunuz?» Biz dedik: «Bəli, ya Rəsulullah, bir sürətlə, tələsə-tələsə oxuyurduq». Dedi: «Belə etməyin. Biriniz yalnız «əl-Fatihə»ni oxusa bəsdir. Çünki «əl-Fatihə»ni oxumayanın namazı qəbul olmaz» (əl-Buxarı, Əbu Davud, Əhməd, ət-Tirmizi və əd-Dəraqutni. Etibarlı hədisdir).
Sonralar surənin bütünlüklə uca səslə oxumağı qadağan etdi. Bu, «sübh namazı vaxtı uca səslə qiraəti bitirdikdən sonra» baş vermişdi və demişdi: «Sizdən kimsə mənimlə birgə qiraət etdi?» Bir şəxs dedi: «Mən ya Rəsulullah!» O dedi: « Qiraətə müdaxilə etməyin». Əbu Hüreyrə deyir: « Camaat Rəsulullahla- səllallahu aleyhi və alihi və səlləm- birlikdə uca səslə qiraətdən əl çəkdi. Rəsulullah – səllallahu aleyhi və alihi və səlləm- qiraəti uca səslə bitirdi. Onlar Rəsulullahdan – səllallahu aleyhi və alihi və səlləm – bu sözləri eşidəndə imamın uca səslə oxumadıqları vaxt özləri sakit səslə qiraət etdilər» (Malik, əl-Humeydi, əl-Buxarı, Əbu Davud, Əhməd, əl-Məhali, ət-Tirmizi, ər-Razi, İbn Hibban və İbn əl-Qayyim. Etibarlı və səhih hədisdir).
Peyğəmbər –səllallahu aleyhi və alihi və səlləm- imamın qiraətinə qulaq asmağı və onu tamamilə təqlid etməyi əmr edərək demişdir: «İmam tamamilə təqlid edilməlidir. Əgər təkbir eləsə, siz də təkbir edin. Əgər qiraət etsə, siz onu dinləyin» (İbn Şeybə, Əbu Davud, Müslim, Əbu Uvanə və ər-Ruyani).
O həmçinin imama qulaq asmağı vacib bilib qiraət etməməyə icazə verərək demişdir: «İmam arxasında qiraət edən üçün imamın qiraəti elə onun qiraətidir» (İbn Əbu Şeybə, əd-Dəraqitni, İbn Macə, ət-Təhavi və Əhməd).