1. Allaha iman;
2. Mələklərə iman;
3. Səmavi kitablara iman;
4. Peyğəmbərlərə iman;
5. Axirət gününə iman:
   «Yaxşı əməl heç də (ibadət vaxtı) üzünüzü günçıxan və günbatana tərəf çevirməkdən ibarət deyildir. Yaxşı əməl sahibi əslində Allaha, axirət gününə, mələklərə, kitaba (Allahın nazil etdiyi bütün ilahi kitablara) və peyğəmbərlərə inanandır» («əl-Bəqərə» surəsi, 177).
6. Xeyir və şərin qədərinin Allahdan olmasına iman:

Imanın bu qismi iyirmi dörd növdür:

1. - Allaha iman
2. - Mələklərə iman
3. - Allahın nazil etdiyi kitablara iman
4. - Allahın göndərdiyi elçilərə iman
5. - Qiyamət gününə iman
6. - Xeyir və Şərin qədərinin Allahdan olmasına iman
7. - Allahı sevmək
8. - Allah xatirinə sevmək və qəzəblənmək
9. - Məhəmməd Peyğəmbvəri (s.ə.s) sevmək
10. - Ixlas (Allah uğrunda görülən bir işdə riya və nifaqı tərk etmək)
11. - Tövbə etmək
12. - Qorxu (yə‘ni Allahdan qorxmaq)
13. - Həyalı olmaq
14. - Şükr etmək
15. - Səbr etmək
16. - Ümid etmək (Allahın rəhmətinə)
17. - Vəfalı olmaq
18. - Qəza və Qədərə razı olmaq
19. - Rəhmli olmaq
20. - Təvazökar olmaq
21. - Təkəbbürlü olmamaq
22. - Həsəd, paxıllıq etməmək
23. - Kin saxlamamaq
24. - Qəzəblən­məmək

Imanın bu qismi yeddi növdür:

1. - Şəhadət gətirmək
2. - Qur‘an oxumaq
3. - Faydalı elm öyrənmək
4. - Faydalı elm öyrətmək
5. - Dua etmək
6. - Zikr etmək
7. - Faydası olmayan sözlər danışmamaq

Imanın bu qismi otuz səkkiz növdür:

1. - Zahiri və daxili təmizlik
2. - Övrət yerini örtmək
3. - Namaz qılmaq
4. - Zəkat vermək
5. - Oruc tutmaq
6. - Qul azad etmək
7. - Həcc və Ümrə ziyarəti etmək
8. - Yaxşılıq etmək, qonaqpərvər olmaq
9. - Kə‘bənin ətrafında təvaf etmək
10. - Qədr gecəsini ibadətlə keçirmək
11. - E‘tikaf etmək (Ramazan ayının axırıncı on gününü məsciddə qalmaq)
12. - Hicrət etmək
13. - Nəzir etdikdə onu ödəmək
14. - Allaha itaət edib, Ona asi olmayaraq imanı artırmaq
15. - Hər hansı bir günaha görə müəyyən cəriməni (kəffarəni) ödəmək
16. - Evlənmək və ya ərə getmək
17. - Ailəni dolandırmaq
18. - Valideynlərin qayğısına qalmaq, onlara asi olmamaq
19. - Uşaqları tərbiyə etmək
20. - Qohumluq əlaqələrini möhkəmlən­dirmək
21. - Ağaya itaət etmək, qul ilə mülayim rəftar etmək
22. - Ədalətlə hökm vermək
23. - Qonşuya yaxşılıq etmək
24. - Ixtiyar sahiblərinə itaət etmək
25. - Müsəlman camaatı ilə həmrə‘y olmaq
26. - Borc aldıqda onu qaytarmaq
27. - Insanlar arasında sülh yaratmaq
28. - Cihad etmək (nəfslə, şeytanla və s.)
29. - Əxlaqlı olmaq, gözəl rəftar etmək
30. - Sədəqə vermək (Allah yolunda maldan xərcləmək)
31. - Israf etməmək
32. - Salamı almaq
33. - Insanlara əziyyət verməmək;
34. - Xeyirli işlərdə şərik olmaq
35. - Əmanətə xəyanət etməmək
36. - Boş söhbətlərdən, faydasız işlərdən uzaq olmaq
37. - Asqırıb «əlhəmdu lilləh» (həmd, şükr, tərif və s. Allaha məxsusudur) deyənə «yarhəmukəllah» (Allah sənə rəhm etsin) demək
38. - Əziyyət verən bir şeyi yoldan kənar etmək

Yə‘ni, Allaha elə ibadət et ki, sanki sən Onu görürsən, bunu bacarmasan, O səni görürmüş kimi Ona ibadət et:

«Həqiqətən, Allah Ondan qorxub pis əməllərdən çəki­nənlər və yaxşı işlər görənlərlədir (möhsünlərlədir)» («ən-Nəhl» surəsi, 128).

«O Allah ki, səni namaza duranda da görür, səcdə edənlər içində dolananda da. Həqiqətən, (hər şeyi) eşidən və bilən Odur» («əş-Şüəra» surəsi, 218-220).

2-ci haqq

Məhəmməd (s.ə.s) Fil ilində (miladi tarixlə 570 və ya 571-ci il) anadan olub, Allah-təala onu 40 yaşında bütün bəşəriyyət (insanlar və cinlər) üçün peyğəmbər seç­mişdir:
«De ki: "Ey insanlar! Mən Allahın sizin hamınız üçün göndə­rilmiş elçisiyəm"» («əl-Ə‘raf» surəsi, 158).
«[Ya Peyğəmbər!] De: "Mənə vəhy olundu ki, bir dəstə cin dedilər: – Biz çox qəribə, təsəvvür edilməz dərəcədə gözəl olan bir Qur‘an eşitdik. O, haqq yolu göstərir. Biz ona iman gətirdik və heç kəsi Rəbbimizə şərik qoşmayacağıq"» («əl-Cinn» surəsi, 1-2).
On üç il Məkkədə və on il Mədinədə olan insanları Allahın dini olan Islama də‘vət etmişdir. Allah onu bir şahid kimi insanlara göndərib:
«Həqiqətən, Biz səni bir şahid, bir müúdəçi və bir qor­xudan peyğəmbər kimi göndərdik»
(«əl-Fəth» surəsi, 8).
Belə olduğu halda:
1. Onun əmrlərini yerinə yetirib, qadağan etdiyi şey­lərdən çəkinməliyik ki, bu da ona olan haqqımızdır. Allah-təala Qur‘anda buyurur:
«Biz onları (peyğəmbərliklərinin doğru olduğunu sübut edən) aşkar mö‘cüzələr və kitablarla göndərdik. Sənə (pey­ğəmbərə) də Qur‘anı nazil etdik ki, insanlara onlara gön­dəriləni (hökmləri, halal-haramı) izah edəsən və bəlkə onlar da düşünüb dərk edələr!» («ən-Nəhl» surəsi, 44).
«Peyğəmbər sizə nə verirsə (şəriət hökmü) onu götürün, nəyi qadağan edirsə, ondan əl çəkin, Allahdan qorxun!» («əl-Həşr» surəsi, 7).
«De ki: "Əgər siz Allahı sevirsinizsə, mənim ardımca gəlin ki, Allah da sizi sevsin və günahlarınızı bağış­lasın. Allah bağışlayan və mərhəmətlidir» («Ali Imran» surəsi, 31).
Bu ayələrdən belə nəticə çıxır ki, Peyğəmbərin (s.ə.s) sünnəsini tətbiq etmək, onun haqqını ödəmək deməkdir. Sünnənin lüğəti mə‘nası yol deməkdir. Şəriətdə olan mə‘nası isə – Peyğəmbərin (s.ə.s) dedikləri, etdikləri, səhabələrinin dediklərini, etdiklərini təsdiq etməsi və onun zahiri görünüşüdür.
Peyğəmbərin (s.ə.s) sünnəsi də Allah tərəfindən nazil olunub:
«O havadan (kefi istəyəni) danışmır, danışdığı ancaq nazil olan bir vəhydir» («ən-Nəcm» surəsi, 3-4).
Hər müsəlmanın borcudur ki, şəriət hökmlərində Allahı və Onun rəsulunu (s.ə.s) hakim tə‘yin etsin:
«Əgər bir iş barəsində mübahisə etsəniz, Allaha və qiyamət gününə inanırsınızsa, onu Allaha və Onun elçisinə həvalə edin. Bu daha xeyirli və nəticə e‘tibarilə daha yaxşıdır» («ən-Nisa» surəsi, 59).
«Amma xeyr! Sənin Rəbbinə and olsun ki, onlar öz aralarında baş verən ixtilaflarda səni hakim tə‘yin etməyincə və verdiyin hökmlərə görə özlərində bir sıxıntı duymadan sənə tam bir itaətlə boyun əyməyincə iman gətirmiş olmazlar» («ən-Nisa» surəsi, 65).
Peyğəmbərin (s.ə.s) haqqını qəsdən inkar edənin yeri cəhənnəmdir:
«Hər kəs özünə doğru yol aşkar olandan sonra Pey­ğəmbərdən üz döndərib (sünnəni inkar edib) mö‘minlər­dən (səhabələrdən) qeyrisinin yoluna uyarsa, onu istədiyi yola yönəldər və cəhənnəmə varid edərik. Ora necə də pis yerdir» («ən-Nisa» surəsi, 115).
«Onun (Peyğəmbərin) əmrinə qarşı çıxanlar başla­rına gələcək bir bəladan, yaxud düçar olacaqları şid­dətli bir əzabdan həzər etsinlər» («ən-Nur» surəsi, 63).

2. Həmçinin onu bütün məxluqatdan çox sevmək onun haqlarındandır. Ənəs Bin Malikin (r.a) rəvayət etdiyi hədisdə Peyğəmbər (s.ə.s) demişdir: «Sizdən biriniz məni valideynindən, övladından və cəmi insanlardan çox sevməyincə imanı (kamil) olmaz» (Müslim, 167).

3-cü haqq

4-cü haqq

Övladı Islam tərbiyəsi ilə tərbiyələndirib cəhən­nəm odundan qorumaq Allahın əmrlərindəndir:
«Ey iman gətirənlər! Özünüzü və əhli-əyalınızı cəhənnəm odundan qoruyun!» («ət-Təhrim» surəsi, 6).
Abdullah bin Ömərin (r.a) rəvayət etdiyi hədisdə Peyğəmbər (s.ə.s) demişdir: «Hər biriniz qəyyumsunuz və hər biriniz tabeçiliyinzdə olanlar haqqında sorğu-sual olunacaqsınız…» (əl-Buxari, 893).
1. Övladı əzizləmək onun haqlarındandır:
Əbu Hüreyrə (r.a) deyir: «Peyğəmbər (s.ə.s) Əlinin (r.a) oğlu Həsəni (r.a) öpdü. Yanında oturan əl-Əqra bin Həbis ət-Təmimi Bunu görüb dedi: "Mənim on övladım var, onlar­dan heç birini öpməmşəm". Peyğəmbər (s.ə.s) ona baxıb dedi: "Rəhm etməyənə rəhm olunmaz"» (əl-Buxari, 5997).
2. Övlad üçün xeyirli dua etmək onun haqlarındandır:
ƏBu Hüreyrədən (s.ə.s) rəvayət olunan hədisdə Peyğəmbər (s.ə.s) demiŞdir: "Üç nəfərin – məzlumun, müsafirin və valideynin övladı üçün etdiyi duanın qəbul olunmasına şəkk yoxdur" (Səhihu-l-ədəbi-l-mufrad, 32).
3. Övladın qayğısına qalmaq onun haqlarındandır. Əbu Səid əl-Xudridən rəvayət olunan hədisdə Peyğəmbər (s.ə.s) demişdir: "Üç qız uşağının və ya üç bacının qayğısına qalan cənnətə daxil olar" (Səhihu-l-ədəbi-l-mufrad, 79).
4. Övladı tərbiyə etmək onun haqlarındandır.
Islam tərbiyəsi iki mənbədən götürülür:
1. Qur‘ani-kərim,
2. Səhih hədislər:
«Həqiqətən, Allahın elçisi Allaha, qiyamət gününə ümid bəslə­yənlər (Allahdan, qiyamət günündən qorxanlar) və Allahı çox zikr edənlər üçün gözəl nümunədir» («əl-Əhzab» surəsi, 21).

Islamda tərbiyənin üslubları:
– nəsihət vermək (Qur‘an ayələri, səhih hədislər və gözəl sözlərlə);
– Qur‘an və səhih hədislərdə varid olan tərbiyəvi hekayələri danışmaq;
– nümunə olmaq (yə‘ni, tərbiyə edən özü tərbiyə olunan üçün nümunə olmalıdır);
– çəkindirmək (pis işlərdən) və həvəsləndirmək (yaxşı işlərə);
– tərbiyəsiz və əxlaqsızların pis aqibətlərini misal çəkmək.

5-ci haqq

Bu haqqı ödəmək hər bir müsəlmana (əvvəlki haqlar kimi) vacibdir:
«Qohum-əqrabanın haqqını ver» («əl-Isra» surəsi, 26).
Əbu Hüreyrədən (r.a) rəvayət olunan hədisdə Peyğəmbər (s.ə.s) demişdir: "Ruzisinin çoxalmasını, ömrünün uzanma­sını istəyən şəxs qohumluq əlaqə­lərini möhkəmlən­dirsin" (əl-Buxari, 585).
Cubeyr bin Mut‘imin (r.a) rəvayət etdiyi hədisdə Peyğəmbər (s.ə.s) demişdir: "Qohumluq əlaqələrini kəsən cənnətə daxil olmaz" (əl-Buxari, 5984).
Qohum-əqrabanı Islama də‘vət etmək, onların haqla­rındandır:
«Elə isə Allahla yanaşı başqa bir tanrıya ibadət etməkdən çəkin, yoxsa əzaba düçar edilənlərdən olarsan! Və ən yaxın qohumlarını qorxut!» («əş-Şüəra» surəsi, 213-214).
Insanların çoxu bu haqqı unudaraq qohumlarını tərk edir. Halbuki, sadəcə onların əhvalını öyrənməklə (soruşmaqla) boynunda olan haqqı ödəmiş olar. Bə‘ziləri də yalnız qohumları onları yad edəndə o da onları yad edir. Bu da şəriətə müxalifdir. şəriətə görə isə çətin­likdə də, fira­vanlıqda da qohumları ziyarət edib onların haqqını ödəmək lazımdır.
Qeyd: Qohum kafir olsa belə, onun haqqı ödəməliyik.

6-cı haqq

«Allaha ibadət edin və Ona heç bir şeyi şərik qoşmayın! Ata-anaya, qohum-əqrabaya, yetimlərə, yoxsul­lara, yaxın və uzaq qohum-qonşuya, yaxın yoldaş və dostlara, müsafirlərə, sahib olduğunuz qul və kənizlərə yaxşılıq edin! Həqiqətən, Allah özünü bəyənənləri və lovğalıq edənləri sevməz»
(«ən-Nisa» surəsi, 36).
Əbu Hüreyrədən (r.a) rəvayət olunan hədisdə Peyğəmbər (s.ə.s) demiŞdir: "Allaha və axirət gününə inanan qonşu­suna yaxşılıq etsin…" (Müslim, 174).
Qonşunun haqqı aşağıdakı kimidir:
1. Evdə bişirilən yeməkdən imkan daxilində qonşuya vermək:
Əbu Zərdən (r.a) rəvayət olunan hədisdə Peyğəmbər (s.ə.s) demişdir: "Ey Əbu Zərr, yemək bişirdikdə suyunu çox et və qonşuna da ondan ver!" (Səhihu-l-ədəbi-l-mufrad, 83).
2. Qonşunun qadını ilə zina və qonşudan oğurluq etmək haramdır:
Əl-Miqdəd bin əl-Əsvəd (r.a) rəvayət edir: «Peyğəmbərdən (s.ə.s) zina və oğurluq haqqında soruşduqda, o dedi: "Qonşunun qadını ilə zina etmək, başqa on qadınla edilən zinadan, qonşudan edilən oğurluq isə başqa on oğurluqdan daha pis və günahı da daha çoxdur"» (Səhihul-ədəbil-mufrad,76).
3. Qonşuya əziyyət verməmək: Əbu Hüreyrə (r.a) rəvayət edir: «Peyğəmbərə (s.ə.s) deyildi: "Ey Allahın elçisi! Filan qadın gecələri namaz qılıb, gündüzləri oruc tutub, yaxşı əməllər edib sədəqə verir, lakin qonşusuna dili ilə əziyyət verir". Peyğəmbər (s.ə.s) dedi: "O qadında xeyir yoxdur və o, cəhənnəm əhlindəndir"» (Səhihul-ədəbil-mufrad, 88).
4. Qonşu kafir olsa da, ona yaxşılıq etmək.
Mücahid deyir: «Abdullah bin Amrın (r.a) xidmətçisi qoç soyurdu. Abdullah (r.a) ona dedi: "Qurtardıqda ondan bir pay əvvəlcə qonşumuz yəhudiyə ver!" Bir nəfər dedi: "Yəhudiyə? Allah səni islah etsin!" Abdullah (r.a) dedi: "Peyğəmbər (s.ə.s) qonşu haqqında bizə o qədər nəsihət verirdi ki, ona miras payı ayıracağını zənn edirdik"» (Səhihul-ədəbil-mufrad, 95).

7-ci haqq

«Ey iman gətirənlər! Qadınlara zorla varis çıxmaq sizə halal deyildir. (Qadınlar) açıq-aşkar pis bir iş görmə­yincə, özlərinə verdi­yiniz şeylərin (mehrin) bir hissəsini geri qaytarmaq məqsədilə onlara əziyyət verməyin. Onlarla gözəl (Allahın buyurduğu kimi) rəftar edin. Əgər onlara nifrət etsəniz (dözün). Ola bilsin ki, sizə nifrət doğuran hər hansı bir şeydə Allah (sizdən ötrü) çoxlu xeyir nəzərdə tutmuş olsun»
(«ən-Nisa» surəsi, 19).
«…Kişilərin qadınlar üzərində şəriətə görə hüquq­ları olduğu kimi, qadınların da onlar (kişilər) üzərində hüquqları vardır. Ancaq kişilər (daha artıq əziyyətə qatlaşdıqları üçün) onlardan bir dərəcə üstündürlər…» («əl-Bəqərə» surəsi, 228).
Ərlə arvad bir-birinin haqqını tam ödəyərsə, xoşbəxt olarlar. Ümumiyyətlə, bu haqq üç qismdir:
1. Bədən ilə əlaqəli haqq;
2. Mal ilə əlaqəli haqq;
3. Ictimai haqq.

1. Yemək, içmək, geyim və yaşayış yeri ilə qadını tə‘min etmək:
«Arvadın yeməyi və geyimi öz qüvvəsi dairəsində uşa­ğın atasının üzərinə düşür»
(«əl-Bəqərə» surəsi, 233).
2. Qadını Allahın və Onun elçisinin (s.ə.s) buyurduğu qaydada tərbiyələn­dirmək:
«Kişilər qadınlar üzərində ixtiyar sahibidirlər. Bu, Allahın onlardan birini digərinə üstün etməsi və kişilərin öz mallarından (qadınları üçün) sərf etmə­sinə görədir. Əməlisaleh qadınlar (ərlə­rinə) itaət edib Allahın himayəsi sayəsində gizli şeyləri (ərlərinin sirlərini, mal-dövlətini, namus və şərəfini) qoruyub saxlayırlar. (Ey kişilər!) Özbaşınalıq etmələrindən qorxduğunuz qadınlara nəsihət edin, (yola gəlməzlərsə) onlardan yatağınızı ayırın və (yüngülcə) döyün! (Zədə vurmamaq, sındırmamaq, bədənində iz qoymamaq, üzə vurmamq və s. kobud hərəkətlər etməmək şərti ilə) Sizə itaət etdikdə isə onlara (əziyyət vermək üçün) başqa yol axtarmayın. Əlbəttə, Allah uca və böyükdür» («ən-Nisa» surəsi, 34).
Əbu Hüreyrədən (r.a) rəvayət olunan hədisdə Peyğəmbər (s.ə.s) demişdir: "Qadınlara diqqət edin, qadın qabır­ğadan yaranıb. Qabırğanın ən əyri hissəsi onun yuxarı tərəfidir, düzəltmək istəsən sındıracaqsan, düzəlt­məsən əyri qalacaq. Qadınlara diqqət edin!" (əl-Buxari, 3331).
3. Qadınlarla kobud rəftar etməmək:
«Əgər qaba, sərt ürəkli olsaydın, əlbəttə, onlar sənin ətrafından dağılıb gedərdilər»
(«Ali Imran», surəsi, 159).

8-ci haqq

Hakim hər hansı bir topluya hökmranlıq edəndir. Məsələn, prezident xalqının, müəllim tələbələrinin, komandir əsgərlərinin, kişi ailəsinin hakimidir.
1. Hakimlərə tabe olmaq:
«Ey iman gətirənlər! Allaha, Peyğəmbərə və özünüzdən olan ixtiyar sahiblərinə (hakimlərə) itaət edin!» («ən-Nisa» surəsi, 59).
Əbu Hüreyrədən (r.a) rəvayət olunan hədisdə Peyğəmbər (s.ə.s.) demişdir: "Mənə itaət edən Allaha itaət etmiş, mənə asi olan da Allaha asi olmuş olur. Əmirə itaət edən mənə itaət etmiş, ona asi olan isə mənə asi olmuş olur" (Müslim, 4724).
Yalnız Allahın haram buyurduğu işlərə (oğurluq, zinakarlıq, narkotik maddələrin istifadəsi və s.) itaət etmək haramdır.
Abdullah bin Ömərdən (r.a) rəvayət olunan hədisdə Peyğəmbər (s.ə.s) demişdir: "Hər bir müsəlmana xoşuna gələn və gəlməyən işlərdə (əmiri) eşidib, itaət etmək vacibdir. Yalnız Allaha asi olan işlərdə itaət etmək olmaz" (Müslim, 4740).
2. Onların işinə qarışmamaq:
Əbu Hüreyrədən (r.a) rəvayət olunan hədisdə Peyğəmbər (s.ə.s) demişdir: "Kişinin (və ya qadının) islamının gözəlliyi, ona aid olmayan şeyləri tərk etməsindədir" (ət-Tirmizi, 2317).
Əl-Həsən ibn Əli (r.a) rəvayət edib deyir: «Mən Peyğəmbərdən (s.ə.s): "Sənə aid olanı götür, aid olmayanı isə tərk et!" – sözlərini əzbər­lədim» (əl-Müsənnəf Əbd ər-Razzəq, 4984).
3. Öz nəfsiniz üçün istədiyiniz xeyirdən və hidayətdən onlar üçün də istəmək bu haqdandır:
Ənəs bin Malikin (r.a) rəvayət etdiyi hədisdə Peyğəmbər (s.ə.s) demişdir: "Sizdən biriniz nəfsinə istədiyini qardaşı (və ya bacısı, ata-anası və s.) üçün istəməyincə imanı kamil olmaz" (əl-Buxari, 13).
4. Allahın onlara verdiyi var-dövlətə göz dikməmək və həsəd aparmamaq:
Səhl bin Sə‘d əs-Sə‘idinin (r.a) rəvayət etdiyi hədis: «Bir kişi gəlib Peyğəmbərə (s.ə.s) dedi: "Ey Allahın elçisi! Mənə elə bir əməl öyrət ki, onu etdikdə həm Allah, həm də insanlar məni sevsin". Peyğəmbər (s.ə.s) dedi: "Dünyaya göz dikmə, Allah səni sevsin. Insanların əlindəkinə göz dikmə, insanlar səni sevsin"» (Ibn Macə, 4102; Səhih hədislər silsiləsi, 944).

9-cu haqq

1. Mö‘minlər öz aralarında biri-birilərinə qarşı mərhəmətli, müla­yimdirlər:
«Məhəmməd Allahın elçisidir. Onlunla birlikdə olanlar (mö‘minlər) kafirlərə qarşı sərt, (öz arala­rında isə) bir-birinə qarşı mərhəmət­lidirlər» («əl-Fəth» surəsi, 29).
Əbu Musadan (r.a) rəvayət olunan hədis: «Peyğəmbər (s.ə.s) demişdir: "Mö‘minlər bina kimidir, bir-birinə dayaq olur". Sonra o (s.ə.s) əllərinin barmaqlarını bir-birinə keçirtdi» (əl-Buxari, 6026).
Əbu Hüreyrədən (r.a) rəvayət olunan hədisdə Peyğəmbər (s.ə.s) demişdir: "Mö‘min bəndə (mö‘min) qardaşına yar­dım etdikcə Allah da ona yardım edər" (Müslim, 6793).
2. Müsəlman olan şəxs Başqa müsəlmanlara zərər vur­mamalıdır:
Abdullah ibn Amrdan (r.a) rəvayət olunan hədisdə Peyğəmbər (s.ə.s) demişdir: "(Həqiqi) müsəlmanın əlindən və dilindən başqa müsəlmanlar zərər çəkməz…" (əl-Buxari, 10). Bu hədisdə əl və dil ən çox hərəkətdə olan əza olduğu üçün xüsusiləşdirildi. Deməli, müsəlman hər bir əzasını xeyir üçün istifadə etməlidir.
3. Müsəlman bacardığı qədər pisliyi yaxşılıqla dəf etməli və ya onun əvəzini pisliklə çıxmamalıdır:
«Sən pisliyi yaxşılıqla dəf et!» («əl-Mu‘minun» surəsi, 96).
«Yaxşılıqla pislik eyni ola bilməz! (Ey mö‘min kimsə!) Sən pisliyi yaxşılıqla dəf et! Belə olduqda aranızda düşmənçilik olan şəxsi sanki yaxın bir dost görərsən. Bu (xislət) yalnız (dünyada məşəqqətlərə) səbr edənlərə verilir və yalnız böyük ismət (savab, fəzilət) sahiblərinə əta olunur» («Fussilət» surəsi, 34-35).
«Rəhmanın bəndələri o kəslərdir ki, onlar yer üzündə təmkinlə, təvazökarlıqla gəzər, cahillər onlara söz atdıq­ları (xoşlarına gəl­məyən bir söz dedikləri) zaman onlarla gözəl, yumşaq danışarlar»
(«əl-Furqan» surəsi, 63).
4. Müsəlman qardaşının səhvini gördükdə onu düzəlt­mək üçün çalışmalı və camaat arasında onu ifşa etmə­məlidir:
ƏBu Səid əl-Xudridən (r.a) rəvayət olunan hədisdə Peyğəmbər (s.ə.s) demişdir: "Sizdən biriniz münkər (günah) gördükdə onu əli ilə düzəltsin! Ona qadir olmasa, dili ilə düzəltsin! Ona qadir olmasa, qəlbi ilə (o münkərə) nifrət etsin ki, bu da imanın ən zəif mərtəbə­sidir" (Müslim, 175).
Əbu Hüreyrədən (r.a) rəvayət olunan hədisdə Peyğəmbər (s.ə.s) demişdir: "Kim Bir müsəlmanın eybini örtərsə, Allah da dünya və axirətdə onun eybini örtər" (Müslim, 6793).
5. Müsəlman ticarət etdikdə də aldatmamalıdır:
«Vay halına çəkidə və ölçüdə aldadanların! O kəslər ki, özləri xalqdan bir şey aldıqları zaman onu tam ölçüb alar, xalq üçün bir şey ölçdükdə və çəkdikdə onu əskildərlər» («əl-Mutaffifin» surəsi, 1-3).
Əbu Hüreyrədən (r.a) rəvayət olunan hədisdə Peyğəmbər (s.ə.s) demişdir: "Bizə qarşı silah qaldıran və bizi aldadan (ticarətdə və s.) bizdən deyildir" (Müslim, 164).
6. Mö‘minlərə əziyyət verməmək də bu haqlardandır:
«Mö‘min kişiləri və qadınları etmədikləri bir işdən ötrü incidənlər, şübhəsiz ki, öz üzərlərinə böhtan və açıq-aydın bir günah götürmüşlər» («əl-Əhzab» surəsi, 58).
Bundan əlavə Peyğəmbərin (s.ə.s) hər bir müsəlman üçün xüsusiləşdir­diyi haqlar var.
Əbu Hüreyrədən (r.a) rəvayət olunan hədisdə Peyğəmbər (s.ə.s) demişdir: "Müsəlmanın müsəlman üzərində haqqı altıdır". "Onlar hansılardır?" – deyə soruşulduqda, o demişdir: "Qarşılaşdıqda salamını almaq, də‘vət etdikdə də‘vətini qəbul etmək, nəsihət istədikdə nəsihət vermək, asqırıb "əlhəmdu lilləh" desə, ona "yərhəmukəllah" demək, xəstələndikdə ziyarət etmək və vəfat etdikdə cənazəsinin ardınca getmək" (Müslim, 5616).
7. Müsəlmanların arasında sülh yaratmaq:
«Həqiqətən, mö‘minlər qardaşdırlar. Buna görə də (aralarında bir mübahisə düşsə) iki qardaşınızın arasını düzəldin və Allahdan qorxun ki, bəlkə rəhm olunasınız» («əl-Hücurat» surəsi, 10).

10-cu haqq

Kafirlər və müşriklər Allahın, Peyğəmbərin (s.ə.s) və müsəlmanların düşmənidir. Lakin bununla belə onların haqqını ödəmək, onlara qarşı ədalətli olmaq biz müsəlmanların borcudur:
«Ey iman gətirənlər! Allah qarşısında sabitqədəm və ədalətli şahidlər olun. Hər hansı bir camaata qarşı olan kininiz sizi ədalətsizliyə sövq etməsin. Ədalətli olun. Bu, təqvaya daha yaxındır. Allahdan qorxun. Allah etdiklərinizdən xəbərdardır» («əl-Maidə» surəsi,8).
Əbu Zərdən (r.a) rəvayət olunan hədis: «Peyğəmbər (s.ə.s) Rəbbindən rəvayət edib deyir ki, "O dedi: – Ey qullarım! Mən zülm etməyi nəfsimə haram etdim. Sizin bir-birinizə zülm etməyinizi də sizə haram etdim. bir-birinizə zülm etməyin!"» (Müslim, 6517).
Ümumiyyətlə kafirlər dörd qismdir:
1. Islamın və müsəlmanların düşməni:
«Hər kəs Allaha və Peyğəmbərinə itaət etməyib Onun sər­hədlərini aşarsa, Allah da onu həmişəlik cəhənnəmə daxil edər. Onu rüsvayçı əzab gözləyir» («ən-Nisa» surəsi, 14).
2. Aman istəyənlər. Onların haqqı, tə‘yin olunmuş məkan və zaman ərzində onları himayəyə götürməkdir:
«Əgər müşriklərdən biri səndən aman istəsə, ona aman ver ki, Allah kəlamını dinləsin. Sonra onu əmin olduğu yerə çatdır»
(«ət-Tövbə» surəsi, 6).
3. Əhd bağlayanlar. Onların haqqı, onlarla bağlanan əhdə vəfa etmək və tə‘yin olunmuş müddət ərzində bağla­nan ittifaqı pozmamaqdır:
«Müqavilə bağladıqdan sonra sizə qarşı bir əskiklik etməmiş və sizin əleyhinizə heç kəsə yardım göstərməmiş (müşriklər) istisnadır. Onlarla olan əhdinizə axıra qədər (müddəti Bitənədək) vəfa edin»
(«ət-Tövbə» surəsi, 4).
4. Zimmilər. Bunlar Islam dövlətində daimi sakin olan yəhudi, xaç­pərəst, məcusi və qeyriləridir:
Zimmə əhlinin haqqı
1. Zimmə əhdini pozmamaq:
«Əhd etdiyiniz zaman Allaha verdiyiniz əhdi yerinə yetirin!» («ən-Nəhl» surəsi, 91).
2. Islam dinini qəbul etməyi onlara məcbur etməmək:
«Dində məcburiyyət yoxdur. Artıq doğruluq (iman) azğın­lıqdan (küfrdən) fərqlənir»
(«əl-Bəqərə» surəsi, 256).
3. Onları himayə və müdafiə etmək.
4. Onları sirdaş tutmayaraq onlara yaxşılıq etmək:
«Allah din yolunda sizinlə vuruşmayan və sizi yurdunuzdan çıxarmayan kimsələrə yaxşılıq etməyi və onlarla ədalətlə rəftar etməyi sizə qadağan etməz. Allah ədalətli olanları sevər. Allah sizə ancaq sizinlə din yolunda vuruşan, sizi yurdunuzdan çıxaran və çıxartmağa kömək edən kimsələrlə dostluq etmənizi qadağan edər. Onlarla dostluq edənlər əsl zalimlərdir» («əl-Mumtəhinə» surəsi, 8-9).
5. Günah olan işlərə (araq içmək, donuz əti yemək və s.) müsəlmanları də‘vət etməyincə, o işləri etməkdə onlara mane olmamaq.
6. Qanlarına və mallarına bais olmamaq.
7. Zülm etməmək və bacara bilmədiyi bir işi etməyə məcbur etməmək.

Bu gün Islam aləmində ədalətsizlik baŞ alıb gedir ki, bu da Islama ləkə vurur və Islam də‘vətinə mane olur. Müsəlmanların başlarına gələn bir çox bəlalar da məhz bu ədalətsizliklərinə görədir. Ömər bin əl-Xəttab (r.a) demişdir:
«Biz müsəlmanlar Allahın islam dini ilə izzətləndirdiyi bir ümmətik, nə vaxta qədər ki, islam dinindən başqa bir şeylə izzətlənmək istəyəcəyik, Allah da bizi zəlil edəcək».
Əziz müsəlman qardaş və bacılarım! Bu on haqqı lazımınca yerinə yetirməyə çalışın və bu işdə Allahın müsəlmanlara kömək etməsini Ondan diləyin!